Að eiga árangursrík samskipti við börn er list. Það er eins með þá list og aðrar listir að hún krefst innsýni, þjálfunar á ákveðnar kunnáttu en ólíkt flestri annarri list þá geta foreldrar öðlast færni í þessari list með staðfestu og æfingu. Það eru bein tengsl á milli þess hvernig börnin haga sér og hvernig þeim líður. Hvernig eigum við þá að fara að því að láta þeim líða betur? Með því að samþykkja tilfinningar þeirra. Vandamálið er aftur á móti að foreldrar samþykkja venjulegast ekki tilfinningar barnanna sinna. Við segjum hluti eins og þér líður í raun og veru ekki þannig! Eða þú segir þetta bara af því að þú ert þreyttur! Eða það er engin ástæða til þess að vera að æsa sig yfir þessu! Stöðug afneitun á tilfinningum barnanna getur ruglað þau í ríminu og gert þau gröm. Það kennir þeim líka að þekkja ekki tilfinningar sínar, treysta þeim ekki.

Dæmi frá Elaine: Anna: "Mamma ég er þreytt." Elaine: "Það getur ekki verið að þú sért þreytt þú lagðir þig rétt áðan og varst bara að vakna." Anna: "En ég er þreytt." Elaine:"Þú ert ekki þreytt þú ert bara dálítið syfjuð. Klæðum okkur strax í fötin." Anna: "Nei ég er þreytt". Siggi:"Mamma það er heitt hérna inni. Elaine:"Nei það er kalt, vertu í peysunni". Siggi: " Nei mér er heitt." Elaine: "Ég sagði vertu í peysunni." Siggi: "Nei mér er heitt". Nonni: "Þetta var leiðinlegur þáttur í sjónvarpinu." Adele: "Nei hann var það ekki, hann var mjög áhugaverður". Nonni: "Hann var vitlaus". Elaine: "Nei hann var fræðandi". Nonni: "Hann var glataður". Elaine: "Ekki tala svona drengur". Sjáið þig hvað var að gerast. Það var ekki bara það, að allar samræður okkar urðu að rifrildi heldur var ég aftur og aftur að segja börnunum mínum að treysta ekki sínum eigin skynjunum, heldur að reiða sig á mínar í staðin. Þegar ég gerði mér grein fyrir því hvað ég var að gera, var ég ákveðin í að breytast, en ég var ekki viss um hvernig ég ætti að fara að því. Það sem hjálpaði mér loks mest var að setja mig í spor þeirra. Ég spurði sjálfan mig að því hvernig viðbrögð ég vildi fá ef að ég væri barn sem væri þreytt, heitt eða leitt og vildi að þetta mikilvæga fullorðna fólk í lífi mínu skildi hvernig mér leið. Á næstu vikum reyndi ég að stilla mig inn á það sem ég hélt að þau væru að upplifa og þegar ég gerði það var eins og að orðin kæmu af sjálfu sér. Ég var ekki bara að nota ákveðna tækni heldur meinti ég það raunverulega þegar ég sagði: "Svo þú ert ennþá þreytt þrátt fyrir að hafa lagt þig áðan". Eða;" Mér er kalt en fyrir þig er heitt hérna". Eða: "Ég sé að þér hefur ekki fundist mikið varið í þennan þátt í sjónvarpinu áðan. Við vorum tveir aðskildir einstaklingar og gátum því upplifað ólíkar tilfinningar. Hvorugt okkar hafði rangt fyrir sér, við höfðum bara sitt hvora upplifunina. Mín nýja kunnátta reyndist vel um nokkurt skeið. Það mátti sjá minnkun á þrasi og rifrildum milli mín og barnanna. Svo sagði dóttir mín einn daginn: "Ég hata ömmu". Og það var móðir mín sem hún var að tala um. Ég hikaði ekki við og svaraði: "Það er hræðilegt að segja svona. Ég vil aldrei aftur heyra þig segja þetta". Þessi atburður kenndi mér svolítið um sjálfa mig. Ég gat samþykkt flestar að þeim tilfinningum sem börnin mín höfðu en ef eitthvert þeirra sagði mér eitthvað sem gerði mig reiða eða hrædda, brást ég um leið við á minn gamla hátt. Síðan hefur mér lærst að viðbrögð mín voru ekki svo óvenjuleg. Hér er annað dæmi: Nonni: "Ég er svo reiður. Ég var rekinn úr liðinu fyrir að koma 2 mínútum of seint á æfingu. Elaine: "Þú hefur ekkert leyfi til að vera reiður út í kennarann þetta er sjálfum þér að kenna, þú hefðir átt að mæta á réttum tíma". Við veitum þessum talsmáta okkar ekki sérstaka athygli en hann gagnast hvorki okkur né börnunum Reynið að ímynda ykkur sjálf í þessari aðstöðu. Þú ert í vinnunni og vinnuveitandi þinn biður þig um að ljúka ákveðnu verkefni fyrir lok dagsins, en það koma ákveðnar aðstæður upp hjá þér og þú verður að sinna ákveðnum verkefnum strax og gleymir að sinna því ákveðna verkefni sem vinnuveitandi þinn var búinn að fela þér að klára fyrir lok dagsins. Það er svo mikið að gera hjá þér að þú hefur varla tíma til að fara í hádegismat. Í lok dagsins reynir þú að útskýra af hverju þú náðir ekki að klára verkefnið. En í stað þess að hlusta á þig þá truflar vinnuveitandi þinn þig reiðilega, hann gerir lítið úr þér fyrir framan vinnufélaganna og stormar út úr herberginu. Á leiðinni heim hittir þú vin þinn. Þú ert ennþá í miklu uppnámi eftir það sem gerðist og þú segir honum frá því sem gerðist. Vinur þinn gæti reynt að hjálpa þér á ýmsa vegu.  Lestu yfir þessa svarmöguleika að neðan og reyndu að finna  með hjartanu fyrir hverju svari fyrir sig. Hvernig myndir þú bregðast við ef tilfinningum þínum væri afneitað: “Það er engin ástæða til að vera að fara í uppnám út af þessu, það er heimskulegt að líða svona, þú ert sennilega bara þreyttur og tekur þetta  alveg úr samhengi. Hættu þessu nú og brostu! Þú virkar svo ljúfur þegar þú brosir”!  Hvernig myndir þú bregðast við ef þú fengir heimspekileg svör: “Sjáðu nú til. Lífið er svona. Hlutirnir fara ekki alltaf á þann veg sem við viljum. Þú verður að sætta þig við það”. Hvernig myndir þú bregðast við ef vinur þinn færi að gefa þér ráð: “Veist þú hvað ég held að þú eigir að gera. Farðu beint á skrifstofu vinnuveitanda þíns á morgun og segðu. Taktu nú eftir, ég hafði rangt fyrir mér. Drífðu þig síðan inn á skrifstofuna þína og kláraðu það sem þú vanræktir að gera í dag! Og ef þú ert skynsamur og vilt halda vinnunni þinni skaltu sjá til þess að svona hlutir komi ekki aftur fyrir”.  Vinur þinn gæti tekið upp á því að spyrja þig spurninga: “Hverjir voru þessir hlutir sem þú gleymdir að gera? Gerðir þú þér ekki grein fyrir að hann yrði reiður ef þú byrjaðir ekki strax á því sem hann var að biðja þig um að gera? Af hverju eltir þú hann ekki þegar hann strunsaði út og reyndir að útskýra þetta aftur fyrir honum”!  Hann gæti reynt að verja hinn aðilann: “Ég get vel skilið viðbrögð yfirmans þins. Hann er líklega undir miklu álagi”! Eða vinur þinn gæti boðið þér upp á meðaumkun: “Aumingja þú. Þetta er hræðilegt. Ég vorkenni þér hryllilega”! Eða hann gæti gert leikmanna sálgreiningu: “Hefur þér ekki komið til hugar að þú sért í svona miklu uppnámi vegna þess að vinnuveitandi þinn stendur fyrir föður ímynd þína”! Eða þú gætir fengið samúðarfullt svar: “Uff! Þetta hljómar eins og þú hafir lent í mjög erfiðri upplifun. Það hlýtur að vera mjög óþægilegt að lenda í því að láta ráðast svona á sig fyrir framan fullt af fólki, sérstaklega hlýtur þetta að hafa verið erfitt fyrir þig vegna þess mikla álags sem þú varst búinn að vera í. Ég get ímyndað mér að það hafi verið erfitt að sitja undir þessu”. Fyrir flest okkar er síðasta svarið það eina sem raunverulega virkar. ……. Adele Faber og Elane Mazlish hafa komist að raun um að þegar börn eða fullornir eru að reyna að tjá öðrum tilfinningar sínar eru það sömu viðbrögð, sem hjálpa þeim mest. Ef einhver raunverulega hlustar, einhver virkilega veitir sársauka okkar eftirtekt og gefur okkur færi á að tala, þá verður og uppnám okkar minna, við verðum ekki eins ringluð og eigum auðveldara með að ráða við tilfinningar okkar og vandamál. Börnin geta hjálpað sér sjálf ef þau hafa einhvern hjá sér sem ljáir þeim eyra og gefur samúðarfullt svar. En tungumál samúðar kemur ekki af sjálfu sér til okkar, flest okkar ólumst upp við að tilfinningum okkar var afneitað. Til að verða fær í að beita þessari nýju aðferð, tungumáli viðurkenningarinnar, verðum við að læra að æfa aðferðir okkar. Eins og Elane Mazlish mun sýna okkur er hægt að hjálpa börnum okkar á margan hátt að takast á við tilfinningar sínar.

Í fyrsta lagi hlustaðu með fullri athygli. Það er mjög letjandi fyrir barn sem er að reyna að ná til fullorðins einstaklings að finna að sá fullorðni hlustar af hálfum hug. Barnið mun ekki finnast þú virkilega hlusta á það nema þú gefir því alla athygli þína. Oft á tíðum þarft þú ekki að segja neitt. Oft er samúðarfull þögn það eina sem barnið þarf.

Í öðrulagi er að veita tilfinningum þeirra eftirtekt með orði einsog ææ, umm eða ég skil. Það er erfitt fyrir barn að hugsa skýrt eða uppbyggjandi ef ef einhver er að véfengja það, kenna því um eða gefa ráð. Nonni: "Einhver stal nýja rauða blýantinum mínum í skólanum í dag. Elaine: "Ertu viss um að þú tíndir honum ekki?" Nonni: "Ég gerði það ekki hann var á borðinu mínu þegar ég fór á klósettið. Elaine: "Við hverju býstu þegar þú skilur hlutina eftir á glámbekk. Þú veist að þetta er ekki í fyrsta sinn, það hafa áður verið teknir frá þér hlutir. Ég er alltaf að segja þér að geyma verðmæti þín í töskunni. Vandamálið hjá þér er að þú hlustar aldrei". Nonni: "Æi láttu mig í friði. Elaine:"Heyrðu mig nú. Vertu ekki með stæla við mig góði minn". Eins og þú sérð ertu komin vel áleiðis í rifrildi. Þannig að í stað spurninga og ráðlegginga eða kenna um reyndu að veita því sem börnin segja athygli með orði. Ææ, umm eða ég skil. Það að viðbættu umhyggjusömu viðmóti býður barninu uppá að skoða sínar eigin tilfinningar og hugsanlega að koma upp með sín eigin svör: Nonni: "Einhver stal nýja rauða blýantinum mínum í skólanum í dag". Elaine: "Ææ". Nonni: "Ég skildi hann var eftir á borðinu mínu þegar ég fór á klósettið og einhver tók hann. Elaine: "Umm".Nonni: "Þetta er í þriðja sinn sem að stolið er frá mér blýanti. Elaine: "Umm".Nonni: "Nú veit ég. Í næsta skipti sem ég þarf að fara úr skólastofunni ætla ég að fela hann í töskunni". Elaine: "Ég skil".

Þriðja tæknin er að gefa tilfinningum þeirra nafn. Flestir foreldrar hafa tilhneigingu til að afneita tilfinningum barnanna sinna. T.d. Anna: "Skjaldbakan mín er dáin, hún var á lífi í morgun en núna er hún dáin. Adele: "Vertu ekki að gera mál úr þessu elskan þetta var bara skjaldbaka. Anna: grætur, Adele: " Hættu þessu, ég kaupi handa þér aðra skjaldböku". Anna:" Ég vil ekki aðra skjaldböku ég vill mína skjaldböku". Adele: "Vertu ekki svona óskynsöm". Það er skrýtið að þegar við hvetjum barn til að ýta slæmri tilfinningu frá sér, jafnvel þó að við gerum það varlega, virðist barninu bara líða enn verr. Hér er dæmi um það hvað ég á við þegar ég tala um að gefa tilfinningunni nafn. Anna: "Skjaldbakan mín er dáin, hún var lifandi í morgun en nú er hún dáin". Adele: "Ææ, en leiðinlegt".Anna: "Hún var vinur minn". Adele: "Já það er sárt að missa vini sína". Anna:"Hún gat gert allskonar brögð. Adele: "Já þetta hlýtur að vera mikið áfall, þið áttuð margar góðar stundir saman. Anna:"Ég gaf henni að borða daglega". Adele: "Þér þótti virkilega vænt um þessa skjaldböku er það ekki". Anna:" Jú". Foreldrar svara venjulegast ekki svona. Þeir halda að með því að gefa tilfinningunni nafn geri þeir hana verri. Í raun og veru er þessu öfugt farið. Barn sem heyrir orð yfir upplifun sína, í þessu tilfelli áfall og sársauki finnur venjulega fyrir huggun því að einhver hefur veitt því athygli hvernig því líður.

Fjórða aðferðin til að hjálpa börnum með tilfinningar sínar krefst aðeins meiri færni. Tæknin er að uppfylla óskir þeirra með ímyndunaraflinu. Þegar börn langa í eitthvað sem ekki er hægt að eignast bregðast foreldrarnir venjulega við með því að útskýra fyrir þeim á rökréttan hátt af hverju þau geti ekki eignast það. Oft er því þannig farið að því meir sem við reynum að rökstyðja það því meir mótmæla þau. Anna:  “Mig langar í appelsínugula ostinn”. Elaine: “Við eigum hann ekki til elskan! Anna: “Ég vil hann, ég vil hann. Elaine: “Ég var að segja þér að við eigum hann ekki til. Fáðu þér brauðost í staðinn”. Anna: “Nei mér finnst brauðosturinn ógeðslegur! Elaine: “Láttu ekki einsog smábarn”. Reyndu frekar að láta óskir barnsins rætast með fantasíu: Anna: “Mig langar í appelsínugula ostinn. Elaine: “Ég vildi að ég ætti hann til handa þér”. Anna: “Ég vil hann”. Elaine: “Ég skil vel að þig langi í hann, því ég veit að þér þykir hann svo góður og ég vildi að ég ætti hann til. Ég vildi að ég ætti töfrasprota og hókus, pókus píla rókus og allt í einu stæði appelsínuguli osturinn hérna á borðinu”. Anna: “Ha, ha, hí. Ég held ég fái mér bara brauðostinn í staðinn”. Elaine: “Gjörðu svo vel”.  Barnið finnst það miklu ásættanlegra að fá ekki það sem því langar í þegar einhver sýnir að hann skilur hversu mikið því langar í það.

Þarna hafið þið það. Fjórar leiðir til að veita barni í tilfinningalegu uppnámi fyrstu hjálp.

* Hlustið með fullri athygli. * Veitið tilfinningunni eftirtekt með orði. * Gefið tilfinningunni nafn. * Uppfyllið óskir þess með ímyndunaraflinu.

Úr metsölu hljóðbókinni "How to Talk So Kids Listen & Listen So Kids Will Talk" eftir Adele Faber og Elaine Mazlish. (Elías Jón Sveinsson snaraði 1999)