Um bækur og höfunda þeirra

þorgeir þorgeirson 

Þegar svokallaðir gagnrýnendur hér eru að fjalla um nýjar innlendar kvikmyndir verða orð þeirra léttvæg eins og loftbólur í freyðivíni og leita markvíst upp á yfirborðið: ... falleg og raunsönn lýsing ... blopp! ... tónlistin er með afbrigðum falleg ... blopp! ... myndatakan falleg ... blopp! ... hugljúft verk ... blopp! ... gott ... gott og blessað ... blopp! ... blopp!  
  Samt er eins og innlendar kvikmyndir  svífi ekki alveg svona á þá fáu sem enn kaupa sig inn í bíóin til að sjá þær. Salirnir tómir í nokkra daga þangað til seinustu sýningar eru auglýstar.      
  Það er orðinn raunalegur trúnaðarbrestur á milli þessara lipru ummælenda og almennings, sem kallar svona skrif bara hlandhausaumsagnir og lætur sér fátt um finnast. Og mundi eins líka láta sig vanta í sýningarsalina þó fram kæmi íslensk kvikmynd sem verðskuldaði allan lofsönginn.      
  Því er nú verr og miður.      
  Það er í eðli sínu sorgarathöfn að hugleiða svona ástand. Þess vegna hafa menn  líklega slegið því á frest. Nema kvikmyndahöfundar séu hér upp til hópa svo metnaðarlitlir, að þakklæti gagnrýnendanna fyrir góðar veitingar í frumsýningarpartíinu sé þeirra æðsta markmið?  
  Ætla þeir kannski að loka sig inni á samkvæmismyndasíðum gljátíkarritanna  með fag sitt? Varðar þá ekkert um okkur hin? Langar engan höfundanna til að brjótast út úr þessum brosleita utanímiguselskap í leit að hinum almenna áhorfanda?      
  Um þetta er maður að hugsa þegar gengið er út af  fimmsýningu á þriðjudegi ásamt þrettán öðrum niðurlútum áhorfendum. Og það eru ekki nema þrír  dagar síðan glaumur frumsýningargestanna hljóðnaði.      
  Skyldi þá almennur bíógestur mega hóa út í þögnina?   

HIN HELGU VÉ eftir Hrafn Gunnlaugsson er nýjasta afurðin og hefur gengið fyrir tómu húsi í Regnboganum.   

Í kynningu er þess getið að handritið sé byggt á  endurminningum höfundarins um fyrstu unglingsárin og vaknandi kynhvöt sína. Um  það vandmeðfarna efni hefi ég séð 100 myndir og fáar vel heppnaðar, en 99 þeirra voru þó betri en þessi.    
  Bernskuminningar Hrafns Gunnlaugssonar eru kannski stórmerkilegt efni, um það fáum við aldrei neitt að vita, því handritið er nákvæmlega þetta, sem allir áttu von á: Marklaus, hundflöt samtöl. Skortur á dramatískri byggingu. Engin söguflétta. Ótrúverðugt umhverfi í kringum persónur, sem engum koma við, enda hvorki tengdar frambærilegri sögu né sennilegum kringumstæðum.    
  Handritið að "Hinum helgu véum"er svosem ekki meira fúsk en handrit annarra nýrra kvikmynda hér.  
  Það væri ósanngirni að leggja dóm á frammistöðu leikaranna. Upp úr svona handriti leikur enginn neitt af viti, því rétt gerð kvikmyndasamtöl þurfa að lýsa persónunum um leið og þau drífa maskínu sögufléttunnar áfram. Hvernig stendur á því að enginn vill hér leggja sig eftir því fagi að gefa orðafari kvikmyndapersóna sennilegan hljóm á íslensku? Samtalshöfundar íslenskra kvikmynda láta sér nægja að leggja leikurunum almennar,  persónulausar setningar í munn, oft til upplýsingar um efnisþætti sem ættu að vera fullljósir af  myndmálinu einu?  
  Ef það væri fyrir hendi.    
  Kröfur um heildarbyggingu kvikmyndahandrits virðast líka óþekktar hér um slóðir. Til hvers er þá úthlutunarnefnd  Kvikmyndasjóðs?    
  Handrit þeirra Óskars Gíslasonar að amatörverkinu "Síðasti  bærinn í dalnum" var skárra en þetta.   
  Hvernig getur staðið á þeirri afturför?   
  Enginn sem ég þekki kaupir þá afsökun sem birtist í afkynningartexta verksins þar sem því er haldið fram að löggjafarþingið hafi lagt steina í götu höfundarins og misnotað þinghelgina til að rógbera hann.    
  Hefur Alþingi verið að ofækja alla hérlenda kvikmyndahöfunda?  
  Nei. Löggjafinn dekrar við innlenda kvikmyndahöfunda.   
  Og framkvæmdavaldið dekrar alveg sérstaklega við Hrafn Gunnlaugsson.   Gæti það kannski verið vandamál hans og annarra?  
  Ég á við kröfuleysið, sem öllu dekri fylgir.  
  Varla eru kvikmyndir bara gerðar fyrir þingmenn og frumsýningarpartígesti?  

Okkur gamlingjunum var kennt, að störf Grierson og hans líka væri undirstaða nútíma kvikmyndagerðar. Þáttur sem enginn heilvita kvikmyndahöfundur mætti láta sér fátt um finnast.     
  Enda hafa dugandi kvikmyndaleikstjórar Evrópu til skamms tíma litið á það sem skyldugan þroskaáfanga að gera dokúmentarmyndir. Hérlendis hefur áhrifa Griersons og hans líka gætt minna, þó lærisveinn hans alveg hreinræktaður væri hér raunar að störfum árið 1938. Og gerði þá mynd um land og þjóð sem vissulega er ein af perlum þessa áhrifamikla skóla. Mynd kapteins Dam um Ísland  er dýrgripur.    
  Úr því verkefni að kynna land og þjóð á heimssýningunni í New  York verður honum ljóðperla um bændur og búalið, sjómenn og  verkafólk að störfum, landslag og umhverfi eins og það kemur filmskáldinu fyrir sjónir. Það er ómetanlegt að þessi danski sjóliðsforingi skuli hafa tekið að sér það verkefni að uppgötva söguþjóðina gegnum auga kvikmyndavélarlinsunnar. Þetta verk kapteins Dam er það eina sem til er um land okkar og þjóð frá blómaskeiði dokúmentarismans, því miður, það er eina kvikmyndalistaverkið í veröldinni sem innblásið er af falslausum, alíslenskum, húmanískum sannfæringarkrafti og státlausum þjóðlegum metnaði.    
  Ég hélt því, að sú mynd væri almennt talin perla íslenskrar kvikmyndasögu og Kvikmyndasafn Íslands hefði m. a. verið stofnað til þess að varðveita eintak hennar í heiðursessi, sýna það við hvers lags tækifæri og lofa verðandi kvikmyndahöfundum að grandskoða það, sér til skyldugrar menntunar.    
  En það er nú eitthvað annað.   

Fyrir nokkru þurfti ég á þessu listaverki að halda til að sýna það á ráðstefnu um ímynd Íslands. Ég bað ráðstefnuhaldarann að fá eintak að láni hjá Kvikmyndasafni Íslands. En þegar hann snéri sér til safnsins könnuðust menn að vísu við þessa kvikmynd kapteins Dam en stofnunin hafði ekkert sýningareintak af verkinu handbært. Hins vegar lá þessi dýrgripur þar á vídeómasterbandi, sundurlimaður í búta, og vandlega tímalengdarmerktur hver bútur, svo auglýsingastofur ættu sem hægast með að sækja sér efni til að nota í sjónvarpsauglýsingar.    
  Og það hafa auglýsingastofur feimnislaust ástundað.    
  Þessi afstaða Kvikmyndasafns Íslands til myndar kapteins Dam er nokkuð skýrt dæmi um ástandið og jafnvel horfurnar í kvikmyndamálum okkar. Hér stöndum við semsé frammi fyrir þungamiðju íslenskrar kvikmyndagerðar.    
  Alræði auglýsinganna.    
 

Marklaus, hundflöt samtöl.     
  Skortur á dramatískri  byggingu.     
  Engin söguflétta.     
  Ótrúverðugar umhverfislýsingar.     
  Persónurnar svífa því í lausu lofti.    
  Geta vitaskuld enga rót haft í sögu eða umhverfi, sem ekki er fyrir hendi.     
  Það gildir um verk Hrafns Gunnlaugssonar. Það gildir um flestar, ef ekki allar, íslenskar kvikmyndir.    

Það var einmitt  68-kynslóðin svonefnda, sem fyrst komst í aðstöðu til að hefja atvinnukvikmyndagerð hér að einhverju marki. Enda hafði ábyrgum aðilum kynslóðarinnar þar á undan, stríðsgróðakynslóðarinnar, ekki þótt rétt að flaustra neitt að setningu kvikmyndalaga fyrr en dekurbörn hennar komu til starfa. Þróun atvinnikvikmyndagerðar varð hér því samstiga hughvarfaskeiði 68-kynslóðarinnar, sem var að turnast úr kærulausum hippadómi yfir í framagirni uppanna, búin að átta sig á því að hún var fædd með silfurskeið ríkisforsjárinnar í munninum og hlaut því að fylkja sér um hugsjónir markaðshyggjunnar og alræði auglýsinganna. Fyrir hendi var tæknileg þjálfun starfsliðs úr auglýsingabransanum, sem hafði vaxið eins og skuggaplanta í skjóli Ríkissjónvarpsins.     
  Þessar forsendur eru fjarskalega ólíkar því umhverfi sem kvikmyndagerð Evrópu var á sínum tíma vaxin upp við. Þá var húmanisminn enn með lífsmarki í hugum kvikmyndahöfunda. Þeir höfðu áhuga á því að leita að manneskjunni í réttu umhverfi sínu, og fundu trúverðugar aðferðir til að segja frá kjörum fólks.   

Þeir gerðu sér líka grein fyrir því að til voru form sem höfðu dugað mannlegri frásögn um langan aldur og voru því lyklar sögumannsins að sál hlustenda og áhorfenda.   
  Þau form mátti laga að nýju tækninni.    
  En 68-kynslóðin virðist af öðru tagi. Unglingsár hennar mótuð af rafknúnum gný útbrunninna hugsjóna með gítarundirleik. Eiginlega hefur Tom Lehrer lýst þeirri kynslóð og fyrirmyndum hennar í tveim ljóðlínum:   

  Franco won all the battles      
  but we had all the best songs.      

  (Þó Frankó hefði sigur     
  þá sungum við betur en hann).    

Engin kynslóð getur enst til að kyrja um dánar hugsjónir afa og ömmu nema rétt fram yfir tvítugt. Þannig hlaut 68-kynslóðin að turnast til uppadóms og sjálfsdekurs strax og hún fór að þreytast á tómleika þiggjandans. Og þá er eins og þetta fólk missi allt samband við söguna. Síðan hefur það í öllu hegðað sér eins og það væri að byrja nýja mannkynssögu, óviðkomandi þeirri gömlu.    
  En það er með vegferð kynslóðanna eins og önnur  ferðalög. Til þess að rata á leiðarenda getur verið gott að hafa mið af því hvaðan menn koma.    

Mér hefur orðið tíðrætt um húmanískan arf  kvikmyndasögunnar. En saga íslenskra kvikmynda var mótuð af fólki sem lítur á húmanismann sem hvern annan rotinn haug úr fortíðinni. Og vel sé því,  hafi þetta fólk eitthvað betra og gagnlegra fram að færa. Áhugaleysi kynslóðarinnar á gömlu dóti húmanismans hefur leitt af sér fyrirlitningu á sjálfum undirstöðum greinarinnar. Trúverðugar umhverfislýsingar og bygging handrits koma engum við lengur. Og samtöl voru aldrei tíðkuð í þeim rafvædda gný sem 68-krakkarnir mótuðust við.    
  Sama kynslóð í öðrum velferðarríkjum virðist líka  (með fáeinum undantekningum sem lítið ber á) hafa misst trúna á það að spennan í formi frásagnarinnar og átökin milli persóna geti nægt til að halda athygli bíógesta. Öll spenna hefur því verið flutt upp á yfirborðið, í söguþráðinn, þar sem hún tekur á sig allar eigindir fíknilyfs.    
  Áhorfandinn fer að heimta stærri og stærri skammta af þessu, þar til nakið ofbeldið eitt dugir. En þannig er ástandið víðast orðið í kvikmyndagerð velferðarríkjanna. Og til eru þeir, sérlega í Bandaríkjunum, sem hafa áhyggjur af þessu.    
  Í "Víkingamyndunum"var Hrafn Gunnlaugsson að leita leiða til að dansa með í þeim yfirborðslega ofbeldisleik. Friðrik Þór gerði líka tilraun til að færa okkur mjög yfirborðslega spennusögu í "Skyttunum". En fólk bara hló að Sundhöllinni ataðri í tómatsósuslettum, sem áttu að tákna blóð. En það er eins og jafnvel yfirborðsleg spennuþenslan gangi ekki upp nema fyrir hendi séu einhverjar leifar af fagmennsku gamla skólans.    
  Einhverjar dreggjar af klassískri kvikmyndahefð.    
   
Forsendur íslenskrar kvikmyndasögu (ef einhverjar  eru) sýnast vera aðrar en forsendur hinnar almennu kvikmyndasögu heimsins voru á sínum tíma. Vel má því segja að íslenskar kvikmyndir séu einstakar og sér á báti.    
  Hér byrjaði ný kvikmyndasaga, óviðkomandi  þeirri gömlu. Í upphafi var þetta allt fjarska spennandi. Og við sem höfum vermt hér áhorfendasætin í 15 ár og mænt upp á nýjar íslenskar kvikmyndir í von um stórmerki og undur höfum komið auga á það drungalega tákn, að hver ný kvikmynd er jafnan ögn slappari en næstseinasta mynd sama leikstjóra var.   

Það er eins og kvikmyndagerðin hérna sé orðin eldsneytislaus.    
  Eða var hún það kannski frá upphafi?    
  Án trúverðugleikaþjálfunar vantar hljómbotninn í  hugarflugið. Veruleikinn er forsenda hugarflugs eins og skugginn er forsenda ljóss. Þetta mættu þeir skilja, sem ætla sér að segja lifandi fólki sögur með hreyfanlegum skuggum á tjaldi. Þess vegna er falsaður ímyndaheimur auglýsinganna ekki góður grundvöllur að kvikmyndasögu. Nema þá í heimi lítilþægrar nægjusemi þar sem engin frambærileg list á hvort eð er heima.    
  Sem ég nú rís upp úr sæti áhorfandans og bendi á þetta um leið og ég furða mig á skálaræðuglamri svokallaðra gagnrýnenda, þá er mér ekki alveg ljóst hver tilgangur minn er. Ekki geri ég þetta til að ná eyrum gestanna í því furðanlega samkvæmi Lísu í Undralandi þar sem íslensk kvikmyndagerð nú er höfð í sjálfviljugri gíslingu.   
  Það væri harla vonlaus ætlan.   
  Ég hlýt þó að mega spyrja sem svo:  
  Gætum við áhorfendur fengið að vera með?  
  Ekki bara vegna þess að við borgum (hvort sem við kaupum okkur inn eða ekki), heldur líka vegna hins; að við erum, sum hver að minnsta kosti, lifandi manneskjur?    
  Það er mín lokaspurning, hvað sem ferðamálaráð, útflutningsnefndir, ráðherrafrúin og aðrir veleðla boðsgestir kvikmyndaveislunnar nú kunna að segja.    
 

Og það var þungt í Lúðvík Jósepssyni.          
 - Sjálfsagt er þetta gott handverk, sagði hann.         
  En hugsunarhátturinn er nokkuð sem ráðuneytið getur ekki haldið áfram að styðja. Þú hefur valið niður nídda ruslarafleytu með tugthúslim í áhöfninni til að sýna íslenska sjómennsku.          
  Ég benti honum á það, að Smelli væri hreinn víkingur til verka og sómi að handtökunum hans á dekkinu, þó hann aldrei nema hefði verið á Hrauninu. Og "Freyjan" væri í mínum augum heiðursfleyta fiskiskipaflotans.          
  Þá fékk ég að vita það, að annað hvort veldi ég mér framvegis nýjustu skip flotans og fiskvinnslustaði, sem stæðust allar hreinlætiskröfur, til að sýna í verkum mínum, eða styrkveitingum ráðuneytisins væri lokið.          
 - Þessar myndir þínar verða, með sama áframhaldi, að níðstöng, sem enginn heiðarlegur Íslendingur getur sýnt erlendum kaupendum fiskafurða okkar.          
  Ég reyndi að gera manninum grein fyrir því að þetta ætti að verða sannferðug lýsing á kringumstæðum fiskimanna og verkafólks í landinu, en hann sat við sinn keip og hafði valdið.          
  Og þannig lauk mínum kvikmyndaferli með ofurlitlum hvelli, sem ég hef kosið að láta ekki heyrast fyrr en nú.          
  Ég sótti aldrei það sem ógreitt var af styrkveitingu ársins. Einhvers staðar á ég þetta efni, sem búið var að taka í Bæjarútgerðinni og víðar, en það verður naumast að heillegri kvikmynd úr þessu. Og mér var það í sjálfu sér minnsta mál í heimi að skipta um starf.         
  Upp úr 1980 seldi ég seinustu kvikmyndatækin mín og keypti mér ritvinnslutölvu, enda búinn að stunda ritstörf einvörðungu í nánast heilan áratug þá, og stunda enn.          
  Þannig lauk sem sé því ævintýri.         
  Það hafði verið skemmtilegt, fjörlegt og fullt af áflogum þó afrakstur þess væri ekki stór.          
  Ein tíu mínútna svart/hvít dokúmentarmynd.  

Vilji Sigurjón Baldvin Hafsteinsson halda áfram að leita orsakanna fyrir lítilþægni og heimóttaskap svokallaðra heimildamyndahöfunda, ráðlegg ég honum að banka upp á hjá Böðvari Bjarka Péturssyni í Kvikmyndasafni Íslands og fá þar að skoða þessar þrjár sekúndur, sem eiga að geta sagt honum allt, sem segja þarf um málefni kvikmyndanna hér.         
  Fók hér vill helst vera sparibúið til sálar og líkama á myndum, sem geymast af því. Það má teljast fróm og eðlileg ósk.       

"Fór að hugsa um gamlar myndir eftir að ég las "Sannindin um sparifataþjóðina".   
Faðir minn tók allskipulega ljósmyndir af síldarskipum á stríðsárunum. Skip sigla inn full af síld eða liggja við bryggju. Eflaust var þetta oft pantað af einhverjum í áhöfninni, það sést á því hvernig menn hafa stundum sillt sér upp fyrir myndatökuna.       
Ein mynd er alveg kostuleg.       
Skipið stímir inn drekkhlaðið og stafnanna á milli hefur áhöfnin raðað sér prúðbúin, allt að 16 menn. Allir í sparifötunum, jakkaföt, hvít skyrta, bindi og svartir lakkskór! Staðið á fjölum ofaná síldinni og snúið að ljósmyndaranum. Sá sem á þessar gömlu myndir nú, þ.e.a.s filmurnar, heitir Steingrímur Kristinsson, áhugaljósmyndari, sá sami sem sýndi Chaplin á snjóskaflinum forðum tíð...   
Kær kveðja!    
Örlygur."   

2) 
Karl Th. Birgisson  
í DV grein um Eddu-verðlaunin m.a. ("Gulir eru straumar þínir") 
24.11.2000 

 "Seinni kafli sameiginlegrar migu menningarstéttarinnar fór fram á sunnudagskvöld, þegar íslenska kvikmynda- og sjónvarpsakademían veitti Þorgeiri Þorgeirsyni sérstök verðlaun fyrir framlag sitt [ætti að vera hans] til íslenskrar kvikmyndagerðar og kvikmyndamenningar. 
  Þorgeiri Þorgeirsyni? Framlag til íslenskrar kvikmyndagerðar og kvikmyndamenningar? 
  Víst er rétt að Þorgeir Þorgeirson varð einna fyrstur Íslendinga til að sækja sér formlega menntun í kvikmyndagerð, en það þyrfti mikinn kraft til að sannfæra nokkurn mann um að hann hafi haft afgerandi áhrif á íslenska kvikmyndagerð. Hvar og hvenær hafa þau áhrif birst? 
  Þeir sem sáu þekktasta [ætti að vera eina þekkta] verk Þorgeirs, Maður og verksmiðja, sáu tiltölulega frumstætt samsafn myndskeiða í leit að meiningu, annarri en þeirri sem öllum venjulegum áhorfendum varð auðskilin strax á fyrstu mínútunum." 

Og eiginlega get ég ekki stillt mig um að spyrja: Frumstætt hvernig? Á mælikvarða ársins 1968 þegar myndin var frumsýnd á Edinborgarhátíðinni eða á mælikvarða nútímans? Á KThB kannski við það að myndin er ekki í lit heldur svart/hvítu?  
Því það er hún vissulega.  

Eigi hann við framsetningarmáta og hugsun verksins verð ég að brjóta góða reglu og   greina frá ummælum heiðursgests Edínborgarhátíðarinnar þetta ár, Johns Grierson, sem lét þau orð falla eftir að hann sá myndina, að með henni væri orðið til eitthvað nýstárlegt (new) öflugt (powerful) og mikilvægt (important).  
Séu orð þeirra beggja, Griersons og Birgissons, rétt og sönn þá er verk sem ekki þótti beint frumstætt í kvikmyndahugsun  á sínum  tíma orðið frumstætt í dag. Það væri gleðilegt tákn og benti til meiri framfara á þessu sviði  en ég hef enn komið auga á. Því varla eru skrif  KThB enn ein tilraun Fávísinnar  til að draga þessa litlu  kvikmynd mína niður í botnleðjuna til sín.  
  

25.11.200  
  
Ekki höfðu þessir  textar verið marga klukkutíma á netinu þegar nafnlaust símtal barst með þeirri "uppástungu" hvort Karl Th. Birgisson væri kannski ekki til.  
Hvort þetta nafn gæti ekki verið dulnefni Geirlaugs Magnússonar    

Ég fór að ráði þínu og las greinina eftir Oddnýju Sen á bls  927 strax og ég kom heim.    
  Líklega er það rétt metið hjá þér, að skrif stúlkunnar séu það vinsamlegasta sem hefur verið ritað um 10 ára kvikmyndaferil minn.  Samt er ég fjarskalega sár yfir því uppnefni, sem hún gefur mér á bls 933: Hún kallar mig frumherja.  
  Þetta orð - eins og það hefur verið notað í kvikmyndafræðum hér - um hóp íslenskra amatöra (Loft, Óskar, Ósvald, Magnús, Eðvarð o. fl. o. fl.) er fjarskalega villandi, svo ekki sé meira sagt. Enda er það runnið frá Erlendi Sveinssyni, sem að sönnu var áhugamaður um kvikmyndasögu, en agaðist aldrei við nákvæma, fræðilega meðferð hugtakanna. Eða er það ekki viðtekin hugmynd, að tímaskeiði frumherja kvikmyndasögunnar hafi lokið upp úr aldamótunum þegar kvikmyndir urðu að skipulegri iðngrein?    
  Það var minni kynslóð a.m.k. kennt í skólum.  
  Hálfri öld síðar var heimurinn að vísu fullur af kvikmyndaamatötum, en það datt engum í hug að titla þá frumherja nema Erlendi Sveinssyni. Þetta er fræðilega mjög villandi, einna skyldast sögufölsun. Því furðar það mig að sjá evrópumenntaðan kvikmyndafræðing taka gagnrýnislaust við þessari notkun orðsins. Á mig verkar þetta líkt og ég hefði verið kallaður steinaldarhöfðingi.  
    
Þegar ég nú minnist stofnfundar Félags kvikmyndagerðarmanna á Café Höll á sínum tíma rennur það upp fyrir mér, að ég einn fundarmanna hafði kvikmyndaframleiðslu að aðalatvinnu, enda var ég eini óbreytti meðlimurinn í félaginu því hinir voru allir kosnir í stjórn. Ég skuldaði mig út úr hópnum og kom ekki nærri honum síðan, nema hvað ég var gerður að heiðursfélaga meir en aldarfjórðungi síðar. Og það telst ég væntanlega enn, enda hef ég svosem unað við titilinn, ekki síst vegna þess, að heiðursskjalið var í svo fallegum ramma.  
  En þau 10 ár (1962-1973), sem ég hafði kvikmyndagerð að atvinnu var stefna mín sú að koma íslenskum kvikmyndum niður á jörðina með því að setja starfi mínu markmið atvinnumannsins í tækni og framsetningu. Enda hin fullkomnasta tækniþjónusta hvarvetna á boðstólum innan 3ja stunda flugfjarlægðar.  
  Og menntun auðfengin.  

Hins ber líka að geta: Mér þykir Oddný Sen ná fullnægjandi niðurstöðu um kvikmyndaferil minn með því að vitna réttilega í ummæli, sem ég lét falla í samtali við hana: “Gleði mín yfir viðurkenningu hennar [myndarinnar Manns og verksmiðju] sem fullveðja “prófessional” og frumlegs verks á alþjóðlegan skala hefur alveg skyggt á vonbrigði mín vegna skilningsleysis sveitunga minna hér heima, sem betur fer.”   
  En það er náttúrlega ekki tilfinning mín heldur faglegt mat þitt og annarra fræðimanna, sem ákvarðar stöðu mína í kvikmyndasögunni - að undangenginni rannsókn á starfi mínu og stefnu.  
  En erindi mitt á þinn fund var einmitt það að bjóða Kvikmsafni Íslands gögn, sem við urðum, fannst mér, sammála um að væru forsenda umfjöllunar um faglegar hugmyndir mínar og árangur þeirra.  
  Það eru bæði filmusöfn og afrit skjala og ritverka minna um þetta efni.  
  Áður en ég sinni beiðni þinni um það að gera bráðabirðalista* um fyrr nefnt efni langar mig til að endurtaka svar, sem ég gaf þér við þeirri spurningu, hvers vegna ég bannaði opinberar sýningar á öllum fullfrágengnum verkum mínum nema Manni og verksmiðju.  
    
Ástæðan er ekki sú að tækni eða myndataka sé gölluð vara heldur einungis sú að kringumstæðurnar (sponsorafrekja, þröngur tími eða takmarkaðir fjármunir) komu í veg fyrir að myndirnar í heild sinni stæðust þær kröfur, sem ég gerði og geri enn um standard verka minna.  
  Einstök myndskeið þessara verka og fráklipptra afganga þeirra eru því í fullu gildi, ekki síst nú þegar eftirspurnin eftir kvikmyndaefni í digitalformi til notkunar í sjónvars- og internetefni fer vaxandi með nýrri tækni.  
  Andspænis nýrri tækni blasir við gjörbreytt staða  geymslustofnana myndefnis, sem kallar á alveg nýja gerð samninga við rétthafa efnisins....  
.... með kærri kveðju,  
     Þorgeir Þorgeirson  

   kvikmyndasafnið í parísarborg og áhrif þess     © leshús 
       (slitur úr gömlum bæklingi í tilefni af stofnun kvikmyndasafnsins  árið 1968) 

oftlega hefur því verið haldið fram (og vissulega með réttu) að kvikmyndin sé listgrein tuttugustu aldarinnar enda má styðja þá fullyrðingu mörgum rökum ... engin grein lista er útbreiddari né hefur haft svo gagnger áhrif á aðrar listgreinar sem svo að segja hafa orðið að endurskoða alla sína veru - tækni bæði og innihald - andspænis þessari sjöundu systur í fjölskyldunni ... kemur þar til bæði verslunarleg samkeppnisaðstaða og yfirburðahæfni kvikmyndarinnar  til að tjá einmitt þá vélvæddu tíma sem við nú lifum ... hér er þó sem jafnan fólginn háski í yfirburðunum ... kvikmyndin sem listgrein hefur þurft að gjalda yfirburði sína fullu verði því þeir eru einkum fólgnir í þeirri staðreynd að hún er ekki bara listgrein heldur líka stóriðnaður sem krefst óhemju fjármagns og verður því daglangt og árlangt að semja sátt við lögmál peningaharks  og auglýsingaskrums en byggja afkomu sína á fjöldanum og sveiflum þeirrar  tísku sem hann er jafnan háður ... getur þá sem oftar þrengt að verðmætum sem varanlegri eru ... menningarsagan verður ekki til í vitund manna fyrr en eftir á og þykir varla góður áttaviti í kapphlaupi framleiðendanna um hylli almennings því myndirnar frá því í fyrra seljast ekki lengur  
   
og hver skyldi þá vilja eyða fjármunum sínum í varðveislu þeirra?  

ný  tíska heimtar fjármunina í nýja framleiðslu af nýrri gerð en einnig sú tíska verður úrelt fyrr en vonum varir og jafnvel þó hún skapi meistaraverk er það orðið óseljanlegt að enn einu ári liðnu svo hagsmunir menningarsögunnar og hagsmunir kvikmyndaframleiðandans eiga litla samleið og ræðast helst aldrei við nema fyrir milligöngu túlks  

sá túlkur er kvikmyndasafnarinn 

aldrei hafa þessar staðreyndir orðið ljósari en á árunum upp úr 1930 eftir tilkomu talmyndanna ... þöglu myndirnar voru út af fyrir sig háþróað listform sem hafði tekist með nokkrum hætti að sætta andstæðurnar og vinna þá almenningshylli sem þurfti til að standa undir fullveðja kvikmyndalist ... svo koma talmyndirnar til sögunnar og gömlu meistaraverkin eru þá strax orðin að hlægilegum forngripum a.m.k. í augum flestra ... nýja tæknin verður aðalatriðið en gömlu stjörnurnar verða aumkunarverð skrípi og myndir án tals og tónlistar óseljanleg vara ... eintökum svoleiðis verka er kastað á haugana til að fá geymslupláss fyrir nýju framleiðsluna ... frumeintökum er brennt í sama tilgangi því skrímsli kvikmyndaframleiðslunnar getur ekki dafnað nema éta sjálft sig jafnharðan ... engum kemur þá við þótt myndirnar sem verið er að brenna séu ómetanlegar heimildir um heilt tímabil menningarsögu okkar ...enn síður ragar það nokkurn mann þó logarnir sleiki frumeintök meistaraverka sem voru afsprengi sérstaks og heilsteypts listaskeiðs sem aldrei kemur aftur ... og þó ...til voru þeir vinir kvikmyndanna sem ekki höfðu fullkomlega látið apast af tækninýjungunum og gerðu sér grein fyrir verðmætunum sem hér voru að fara í glatkistuna ... sumir vildu að vísu snúa hjóli þróunarinnar aftur á bak og biðu þess að hljómmyndatískan gengi yfir svo aftur mætti snúa sér að gerð þögulla mynda ... það var óraunsæ afstaða ... aðrir skynjuðu ofureflið og gerðu sér jafnvel grein fyrir því að bjarga þurfti því sem bjargað varð úr vargskjöftum framvindunnar ...  

upp úr þessu ástandi varð kvikmyndasafnið franska til í október 1936 

að vísu höfðu menn farið að huga að stofnuninni strax 1932 ... um það leyti sem heimskreppan valt af fullum þunga yfir landið ...og mætti það vera skýring þess að næstu tvö árin liggja þessi mál að mestu í dvala þó vinir þöglu myndanna gleymi þeim engan veginn ... því árið 1934 þegar nokkrir kvikmyndagagnrýnendur hefja máls á því að bjarga þurfi gömlum meistaraverkum og ómetanlegum heimildum þá verður það ákall til að þjappa saman umtalsverðum hópi fólks sem stofnaði kvikmyndaklúbbinn le cercle du cinèma sem hafði sýningar klassískra mynda á næstum  trúarlegum samkomum ... sá klúbbur varð undanfari kvikmyndasafns - la cinèmateque française - þetta var á elleftu stundu því framköllunarverkstæðunum hafði þegar verið gefið leyfi til að fyrirfara hinum dýrmætustu frumeintökum  (negatívum) ... rétt um sama leyti komu til parísar stofnendur kvikmyndasafnsins við museum of modern art í new york sem þá var einmitt í burðarliðnum .. og samband náðist einnig við british film institute sem þá var líka nýstofnað ... þannig urðu til nær samtímis - en þó án vitneskju hvert um annað - þrjú fyrstu kvikmyndasöfn í veröldinni ... og höfðu öll varðveislu og sýningar gamalla listaverka á stefnuskrá sinni ... þetta var sannarlega engin tilviljun ... öll þrjú söfnin eru lokaniðurstaða mikillar vakningar í þessum málum sem fólk var að láta sér koma við allt frá 1916 til 1930 ... að vísu voru seinustu kvikmyndaklúbbarnir hættir störfum - kvikmyndagagnrýni var út af sofnuð - öllu í raun lokið ... en vakningunni hafði tekist að gera hugmyndina um kvikmyndasöfnin að veruleika áður en hún gekk til  
náða ...  

nú má víst spyrja hvaða erindi þessar 32 ára gömlu frásagnaslitur eigi við okkur hér sem lengi vel lögðum allan okkar doða og skammdegidrunga í það að leiða hjá okkur listgrein 20. aldarinnar?  

því er til að svara að þann 24.07.1968 samþykkti dóms- og kirkjumálaráðuneytið samkvæmt skipun forseta íslands stofnskrá fyrir sjálfseignastofnunina  kvikmyndasafnið sem heitir að vísu svo enn ... og nú árið 2000 hafa verið uppi hugmyndir um að sameina það arftaka sínum - kvikmyndasafni íslands  - sem væntanlega mun brátt (með nýjum lögum um starfsemina) losna undan óviðunandi húsbóndavaldi kvikmyndasjóðs og öðlast þar með fullt sjálfstæði sem vitaskuld er lágmarks forsenda fyrir gagnsemi þess í bráð og lengd ...