Að stofni til er uml III greinar, sem birtust í Helgarpóstinum, vikulega fyrst en síðar hálfsmánaðarlega, frá því upp úr miðjum október 1996 þangað til í júnílok 1997, en þá kom á daginn að Helgarpósturinn var ekki alveg sjálfstætt málgagn og fékk því ekki fleiri uml til birtingar.    
   
Vegna þess að umlið er mjög sjálfstætt ritform.  
  Það verður að fjalla um ákveðið viðfangsefni.  
  Viðfangsefnið þarf að spretta upp af dægurmáli.  
  Dægurmálið er látið í samhengi.  
  Samhengið þarf að vera upplýsandi.  
  Upplýsingin þó aldrei nema fálm eftir sannindum.  
  Og sannindin því helst orðuð í spurn.  
  Svo spurn og efi verði raddir umlsins.  
   
Af því að umlið er í raun og veru samtal.  
 Samtal í dulargervi eintals.  
 Eintals sem er opið fyrir öðrum formum.  
 Og önnur form á kreiki í hverju umli.  
 Því umlið verður að hafa tilbreytni.  
 Tilbreytni sem aldrei má þó verða innantómur frumleiki.  

Ekki var ég einn þeirra sem höfðu allt á hornum sér vegna dómhússins við Arnarhól. Það er falleg bygging og fer vel á þeim stað sem henni var réttilega valinn.     
  Þegar húsið nú stendur fullbúið gerir maður sér betur grein fyrir því að þarna var áður eins og svart skarð í heldur sundurleitan tanngarð opinberra bygginga: Arnarhvols,  Þóðleikhússins og Safnahússins gamla. Nýja byggingin minnir þannig á haglega gerða stíftönn í munni Hins Opinbera.     
  Yrði nú starfsemin sem fram fer í nýja húsinu jafn viðunanleg og húsið sjálft, þá væru runnir upp nýir og bjartari tímar í dómsmálum okkar.    
  Við bíðum og sjáum hvað setur.    

Sjálfur er ég ekki farinn að skoða dómhúsið að innan. Ætlaði raunar að fara þangað á dögunum en fann engar inngöngudyr. Kunningi minn, vel metinn lögmaður hér í bæ, segir mér þó að hann og fleiri hafi komist þarna inn til að flytja mál.     
  - Það er strax í áttina, segi ég. Og hvernig fellur þér við nýja staðinn?     
  - Ekki vel, segir hæstaréttarlögmaðurinn.     
  - Bölvuð íhaldsemi er þetta í ykkur! segi ég þá. Hefðirðu heldur viljað halda áfram að þrasa í gamla fúahjallinum hinu megin við götuna?     
  - Ég veit það nú ekki. En þar voru þó húnar á hurðunum.     
  - Einmitt það já!     
  - Það eru engir húnar á hurðunum í nýja dómhúsinu. Þetta vekur hjá manni ónotakennd, heldur hann áfram. Á námsárunum var ég einu sinni um tíma vaktmaður á Kleppi. Þar voru húnarnir teknir úr skránum, en skrárnar voru þó sýnilegar. Og vistmenn sem voru á batavegi gátu fengið afhenta húna. Í nýja dómhúsinu virðist enginn maður vera með húnaleyfi.     
  

Það er engu líkara en nýja byggingin sé undireins farin að vekja hugrenningatengsli sem gætu horft til einhverra framfara ef lögmenn bara áræddu að vinna nánar úr þeim.     

Meðan ég er að skrifa þennan texta niður hefur RÚV-fréttastofan verið að flytja okkur tíðindi af því að nú séu uppi nýjar hugmyndir um gjörbreytta skipan barnaverndarmála. Ábyrgir aðilar eru víst farnir að stinga upp á því að dómsvaldið verði tekið úr höndum barnaverndarnefndanna.    
  Hvað er nú á seyði?    
  

Síðast liðinn aldarfjórðung hef ég oft verið að benda á það, að sameinað dóms- og rannsóknarvald barnaverndarnefndanna sé í þarflausri mótsögn við allt réttlæti. Í nútíma samfélagi ættu börn vitanlega að njóta þess sjálfsagða réttar að mál þeirra komi  undanbragðalaust til kasta hlutlausra dómstóla.  
  En meðan sakadómarar enn bæði rannsökuðu og dæmdu í málum fullorðinna, eins og tíðkað var undir gömlu lögunum um meðferð opinberra mála, þótti vitaskuld engin ástæða til að börn nytu meiri réttinda.     
  Skipulag barnaverndarmála var eðlilega bara spegilmynd af skipulagi löngu úrelts sakadóms. Enginn sá neitt athugavert við það.    

Og húnaleyfið var þá strax tekið af hverjum þeim, sem impraði á jafn fjarstæðum réttindum barna umfram uppalendurna.     
  Nú finnst mér eins og hilla undir hurðarhún í þessum málaflokki. Árið 1992 var lögunum um meðferð opinberra mála breytt fyrir tilstilli Mannréttindanefndar Evrópuráðs. Hið aldagamla rannsóknarréttarfar var lagt niður. Sakadómarar voru þá leystir undan saksóknarverkefninu, sinna nú einvörðungu dómstörfum og fylla þar með gerðar kröfur um forsendur hlutlausra dóma.     
  Eitthvað hliðstætt varð því að gerast í barnaverndarmálunum. Þar virðist hugmyndin vera sú að leysa nefndirnar frá dómarastörfunum, enda stendur í 2. gr. stjórnarskrárinnar að dómsvald sé hjá dómstólunum. Nefndirnar gætu vel haldið áfram sem sjálfstæðir rannsóknaraðilar án þess að brjóta grundvallarákvæði  -  ef þær bara hætta að kveða upp dómana líka.   

Ýmsir eru þó víst að setja sig upp á móti þessum barnréttindum og teldu, sumir hverjir, breytinguna jafnvel háskalega.     
  Það er ósköp vanaleg afstaða til framfaramáls.     
  Enda höfum við svo sem heldur enga tryggingu fyrir því að dómarar Hæstaréttar séu þess verðir að hafa daglega húnaleyfi.   

Blaðið er að fjalla um gagn eða gagnsleysi intelektúala, sem það nefnir gáfumenni. Sjálfur Himler hefði mátt vera stoltur af svona orðsköpun.    
Gáfumenni.    
  Nýyrði, sem strax tengist orðum eins og vélmenni, lítilmenni, varmenni og skítmenni, enda er vitnað í Roland Barthes, stórvitran Frakka, sem taldi "gáfumenni vera algerlega gagnslaus og lýsti þeim sem úrgangi samfélagsins og sögunnar", segir Blaðið. Því gáfumennið er farvegur allra fullmeltra afurða menningarsögunnar, að áliti Barthes.    
  Ætti þó frekar að heita endagörn samfélagsins en úrgangur þess; ef mér leyfist að  leiðrétta hálærðan tískufrömuð uppaheimspekinnar frá níunda áratugnum, án þess beinlínis að andmæla honum.   

Nema hvað? Ég vil nota orðið lærdómsmenn um intelektúalana.   

Ofannefnd blaðagrein er að fjalla um leikrit Václavs Havels um hægfara einangrun heimspekingsns Leópolds. "Largo desolato" heitir það og er sýnt í Borgarleikhúsi um þessar mundir.    
  Öllum viðmælendum Morgunblaðsins finnst rétt að taka það fram að Leópold tákni ekki höfundinn sjálfan, sem nýlega var laus úr margra ára prísund vegna skoðana sinna þegar hann skrifaði leikritið, heldur fjalli verkið um "tilvistarvanda mannsins" eða eitthvert svoleiðis grufl.   

Best væri nú samt ef sýningin þætti frambærileg kvöldskemmtun.   

Vel má samsinna því sem Jón Baldvin Hannibalsson segir, að verkið gangi ekki upp "sem mynd af andófsmanni" engu síður en hinu (sem JBH og segir) að "sjálfsagt sæki Havel sögu verksins í eigin reynslu". Nema hvað?    
  Aðra sjóði eiga höfundar varla í að sækja.    
  Leópold, aðalpersóna leikritsins, er áreiðanlega ekki vanalegur andófsmaður heldur einmitt dæmigerður lærdómsmaður (vitmenni eins og Mbl. segir).    
  Andófsmenn eru af allt öðru sauðahúsi.    

Andóf í gerræðisríki, hvort sem það héti Sovétríkin, Tékkóslóvakía eða Ísland, krefst þegnlegs hugrekkis (civilcourage). Og hvorki það né annað hugrekki getur tengst dæmigerðum lærdómsmanni. Hann er þjálfaður upp á greind sína, en hugrekki er fjarska ógreindarleg hegðun.    
  Hugrekki er einfeldningslegt, naívt viðbragð.    
  Eins og hreinskilnin er líka.    

Andófsmenn koma því einkum úr þeim starfshópum sem orðið hafa að rækta með sér opinskáa einfeldni og hreinskilni. Listamenn og vísindamenn eru mjög algengir meðal andófsmanna (Sakarov, Janouch, Havel, Landsbergis).   

Fátt er í sjálfu sér ljósara en það, að leikritið "Largo desolato" er skrifað af  ndófsmanninum Havel og fjallar um lærdómsmanninn Leópold.    
  Höfundur og viðfangsefni eru andstæður.   

Enda virðist álit Havels á lærdómsmanninum vera nokkurn veginn það sem felst í orðinu vitmenni. Allt þetta hægfara leikrit segir Leópold aldrei setningu frá eigin brjósti. Ef hann vitnar í sjálfan sig er það tilvitnun í aðra heimspekinga og hvenær sem hann hittir nýjan viðmælanda fer hann að endurtaka, orð fyrir orð, það sem seinasti viðmælandi hefur við hann sagt. Þetta er hráslagaleg (en þó ekki ósönn) mynd af lærdómsmanni.  

Leópold hefur álpast til að éta upp í ritum sínum einhverja "vestræna" speki, og lent í stöðu andófsmannsins án þess að vera þó sá glópur og þverhaus sem andófsmaður verður að vera. Hefur svo sem aldrei haft neitt sjálfur til málanna að leggja. Ekki frekar en aðrir lærdómsmenn.    
  Þess vegna er pauf hans ámátlega fyndið.   

Hitt er áreiðanlega beint út úr reynslu andófsmannsins Havels þegar gestir Leópolds eru svona reiðubúnir að leggja á hann allar þær siðferðilegu kvaðir, sem þeir sjálfir aldrei hafa axlað. Og að hella ofan í hann smjaðri til að hann geti betur kyngt öllum kröfunum.     
  En það er með þessa leiksýningu eins og nýyrði Blaðsins um intelektúalana,  full mikil einföldun og allt of mikil heift í þessu. Hefði þurft að mylgra þá einhverju góðu með, eins og séra Árni sagði.   
  

Þá á ég aftur leið um Lækjartorg og sé hvar vinurinn situr á bekk, niðurlútur og hreint ekki eins og hann væri í matarhléi úr óskastarfinu sínu.   
   - Gekk ekki vel hjá þér í morgun?   
   - Varla mundi ég orða það svo.   
   - Nú?   
   - Ég er hættur þarna.   
   - Rekinn?   
   - Nei, ég bara hætti.   
   - Kom eitthvað fyrir?   
   - Eiginlega ekki. Það er nú meinið.   
   - Eitthvað hefur þó gerst?   
   - Jú, það má alveg segja það.   
   - Hvað þá?   
   - Nú, andskotans verslunarstjórinn stóð náttúrlega á hleri ...   
   - Auðvitað.   
   - Og fyrsti kúnninn spurði eftir gólffötu úr plasti. Hann skoðaði bláar og grænar og gular fötur. Hann reyndi á handarhaldið. Hann strauk barmana.   
  Og svo bankar mannandskotinn í belgnn á einni fötunni, hlustar eftir hljóðinu og segir:   
   - Er þetta ekta plast?   
   - Og hverju svaraðir þú?   
   - Engu ... svona spurningu er ekki hægt að svara. Ég bara klæddi mig hægt úr afgreiðslusloppnum, lagði hann varlega á búðarborðið og fór.   
  Síðan hefur þessi kunningi minn ekki fengist við gerfiefnaverslun.  

Þetta rifjaðist eiginlega upp fyrir mér á elleftu stundu.  
  Eða þannig.   
  Miðvikudaginn í fyrri viku var þáttur með því nafni á kvölddagskrá   
  Ríkissjónvarpsins okkar.   
  Þar sitja tveir spyrlar við eins konar flygil og yfirheyra gesti sína. Þessir sömu spyrlar höfðu áður ágætan þátt á Rás tvö hjá útvarpinu.   
  Spurðu þá (að því er virtist) vaskekta og ágengra spurninga og fengu oft (að því er virtist) einlæg og hjartahlý svör.   
  Útkoman gat verið frábær og (að því er virtist) trúverðugur fróðleikur.  

En trúverðugleiki er náttúrlega ekki það sama og sannleikur.   
  Margir hafa, trúi ég, tekið eftir því að gerviblómaframleiðsla er komin á það stig að náttúrleg blóm eru ekki nærri eins trúverðug og plastblómin.   
  Mörgum finnst nú orðið ömurlegt að koma inn á vertshús þar sem rytjuleg náttúrublóm skreyta borðin og senda frá sér væmna angan.   
  Gerviblóm eru miklu trúverðugri, auk þess sem angan þeirra er gerð eftir þörfum og ríkjandi smekk.   
  Það má því segja að nútíminn sé löngu kominn upp á lag með að framleiða svo ekta plast að allar spurningar um það eru óþarfar.   
  En nútíma plastframleiðsla útheimtir kunnáttu.   

Hér áður fyrr höfðu menn persónuleika, sem þá spratt náttúrulega eins og hver annar trjástofn (á mörgum áratugum).   
  Nú er það ímyndin sem gildir.   
  Hráefni ímyndarinnar er ekki lífrænt og seinsprottið því ímyndin er eiginlega búin til úr jákvæðum fordómum viðkomandi persónu um sjálfa sig.   
  Með tilhjálp fagmanna.   
  Og getur verið undra fljótleg í framleiðslu.   
  Ímynd sölnar heldur ekki, en getur stundum bráðnað í miklum hita. Og þá verður hún bara að svartri klessu.   
  Ef svo vill til láta menn gera sér nýja ímynd.   
  Haganlega gerð ímynd er trúverðugri en nokur persónuleiki (eins og nútíma gerviblóm eru álitlegri en náttúrleg blóm).   
  Og nútímamaðurinn er loksins að verða næmari á ilm ímyndarinnar en á náttúrlega angan persónuleikans.   
  Það er forsenda allrar framvindu, er mér sagt.   

Og þá víkur sögunni enn að sjónvarpsþættinum: Á elleftu stundu.   
  Svona þættir; með spyrjendur öðru megin við flygilinn og svarendur úr röðum þotuliðsins hinu megin eru náttúrlega ekki beinlínis ímyndaverksmiðjur. Framleiðsla ímyndanna fer fram annars staðar og er um garð gengin fyrir nokkru þegar hinu ímyndaða fólki er boðið í þáttinn.   

Svona þættir eru vitaskuld hafðir til að fríska upp á minni almennings og brýna ímyndir þáttargestanna (sem annars kynnu að gleymast). Þess vegna þurfa spyrlarnir að leggja spurningar sínar fyrir með þessari gljáandi heitu nælonágengni og hinir að svara með ylvolgri plasteinlægni.   
  Þetta útheimtir góða kunnáttu eins og áður var sagt.   
  Annars bráðnar plastið.   
  Því ekta plast þarf að vera trúverðugra en öll sannindi nokkurn tíma geta orðið.   
  Þessi galdur fataðist þeim Ingólfi og Árna miðvikudagskvöldið í seinustu viku.   
  Hjá þeim voru í heimsókn "ungur rithöfundur" með ámálaða töffaragrímu og galvaníseruð fegurðardrottning. Eiginlega hefðu þeir þurft að byrja á því að kynna þetta góða fólk fyrir okkur áhorfendum, segja okkur hvað það væri nú að skrifa og bardúsa. Um það vissum við harla lítið nema þau sögðust strax bæði vera útfarið fjölmiðlafólk og kunna best við sig "í beinni".   
  Þá fóru spyrlarnir að lesa til skiptis fremur óvinsamlega gagnrýni um einhverja bók (sem áhorfandinn kunni engin skil á) eftir töffarann og dylgja um gamlar ávirðingar fegurðardrottningarinnar (sem áhorfandinn fékk heldur ekkert um að vita).  

Og nú tókst ekki betur til en svo að nærmynd sýndi greinilega að harðneskjuglott  töffarans fór allt að skjálfa og honum súrnaði í augum.   
  Ímynd hans bráðnaði.  Fegurðardrottningin slapp öllu betur því galvaníseringin þolir meiri hita en plastið.  
  

Það er rétt til getið hjá þér að nafnorðið uml er víst dregið af forsetningunni  um og merkir tuldur, taut eða muldur, sem er einmitt haft um hljóðin úr þeim, sem eru að að reyna að tala um eitthvað einhvers staðar þar sem merkingarlaus gnýrinn ræður stemningunni. Þess vegna heita ritgerðasöfnin mín líka uml, uml II, uml III o.s.frv.  
  Hver sagði þér það annars?  

Hitt er svo aftur á móti rangt hjá þér að stafurinn sem ég hef hjá mér á ljósmyndinni í blaðinu heiti ess. Hann heitir joð. Ekki heldur von þú þekktir hann strax því hann er á hvolfi. En það er þó nokkur styrkur að því, í ellinni, að ganga við joð á hvolfi.   

Þá er upp talið allt það sem rétt er eða rangt í óralangri grein þinni.   
  Um hitt get ég illa fjallað því ég er óvanur að hnotabítast við atvinnuóvita. Þó langar mig til að minna þig á það, að biðlund Dauðans hefur margoft komið aftan að þeim, sem vilja gera æsku sína að ævistarfi.  

Samt er það áreiðanlega tilviljun, að ég var einmitt að lesa bók eftir Prseklad nokkurn Podvodný (sem líklega er tékkneskur lærisveinn Voltaires). Hún heitir "1001 hints for effective selfinfliction" (Published 1920 in Boston, Mass. by The Massachusetts Institution for the Bewildered). Þar standa margar góðar ráðleggingar, meðal annars þessar hér (sem mér finnast eiginlega alveg koma þér við, eftir nefnda vélbyssuskothríð þína í blaðinu á dögunum):   

Ef þig langar til að skjóta sjálfan þig í fótinn á almannafæri, þá skaltu:   
  

Tilviljanir eru algjört æði.   
  Aldrei verð ég líklega svo gamall að ég hætti að skemmta mér við þær.   
  Hefur þú orðið fyrir tilviljun úr plasti?   
  Það væri þá ekta plast.   
  Eða þannig, sko.   

Varla eru blaðaljósmyndarar og óðamála sjónvarpsgapríplar búnir að pakka saman græjum sínum eftir hamfarirnar þegar fyrstu táknin um nýjar hamfarir - hið árvissa hlaup úr jökulvötnum bókaútgefenda - fara að birtast.    

Blöð og ljósvakamiðlar eru skjálftamælar bókmenntastofnunarinnar.    
  Eðlisfræðin á bak við gangverk þeirra mælingarapparata er einföld og traust.    
  Orkugjafinn er peningar.    
  Blöð þurfa rekstrarfé, útvarp þarf rekstrarfé, sjónvarp þarf rekstrarfé. Það rekstrarfé kemur m.a. frá bókaútgefendum, sem kaupa mikið af auglýsingum hjá þessum stofnunum í skammdeginu.    
  Starfsfólk blaðanna kann góð skil á því hverjir eru vænlegir auglýsendur. Og skjálftamælavísar dagblaðanna slá ekki út nema hræringar séu í nágrenni við gróðavonina. Síðan um áramót hefur dagblöðunum ekki verið kunnugt um tilvist bóka.    
  En það breytist strax og hamfarirnar nálgast.    
  Eins er þetta með útvörpin og sjónvörpin.    

Undarlegur náungi sem ég þekki tók eftir því núna í vikunni að titringsmælar Bókmenntastofnunarinnar fóru að sýna hræringar.    
  Hann orðaði þetta svona maðurinn - og átti þá við að blöð og útvarp eru nú að fyllast af bókafregnum, bókarýni, bókaspjalli, rabbi og almennum greinum um væntanlegar jólabækur.    
  Innan þriggja vikna má búast við hámarki flóðsins. Þá flaumósast metsöluleirinn í tugþúsundum rúmmetra á sekúndu og ber með sér nokkra heillega ísjaka sem stranda kannski á flatlendinu og verða þar til augnagamans á meðan þeir eru að bráðna. Hitt flýtur út á miskunnsamt haf gleymskunnar og sekkur.    

Og hann var fleira að hugsa um þessar hamfarir - náunginn, sem ég nefndi áðan.    
Hann var að velta fyrir sér breytingunni sem orðin er á stöðu rithöfundarins í samfélaginu síðan við vorum ungir - því hann er náttúrlega á mínum aldri.    
  Þegar við vorum ungir var besti rithöfundurinn sá sem beindi athygli sinni fastast að heiminum og skoðaði hann nákvæmast. Ritstörf voru þá viðureign einstaklingsins við heiminn.    
  Heimurinn og rithöfundurinn horfðust í augu eins og elskendur eða fjandmenn eftir atvikum. Og þá fyrst vaknaði athygli heimsins á höfundinum.    
  Nú hefur þetta alveg snúist við.    
  Fyrst verður athygli heimsins að beinast að höfundinum. Til þess eru ærin ráð: viðtölin í blöðum og ljósvakamiðlum, fréttir og ljósmyndir (ég var að finna í fórum mínum um það bil 10 ára gamalt tilboð frá vikublaði þar sem hlutfallið er sett: fyrir hvern dálksentímetra af greiddum auglýsingum átti útgefandinn að fá 10-15 dálksentímetra af fréttum, myndum og vinsamlegri umfjöllun um höfunda forlagsins). Undir þetta og því um líkt eru menn seldir ef þeir vilja dansa með í hamförunum.    
Þegar athygli heimsins er náð með svona ráðum skiptir hitt minna og minna máli, hvað í bókunum stendur.    
  Þær eru bara gjafavara.    
  Enda er höfundurinn orðinn hluti af slysi sem hann ræður sjálfur engu um.    
  Framvindan stjórnast af öflum sem hann vogar ekki að skilja. Hann skuldar þessum  öflum þá athygli sem heimurinn veitir honum, jafnvel án minnstu verðleika. Við hann er sagt eins og austfirðingurinn mælti við grjónin í grautnum sínum sem hann var að éta með gaffli:    
 - Tolliði veð ef þið ætlið með.    
  Það er nú öll ljóðagerðin.    

Við gamla fólkið litum á bókmenntir eins og hver önnur samgöngumannvirki.   
  Líklega er rétt að skilja samlíkinguna með Jólabókaflóði og Grímsvatnahlaupi á grundvelli þeirrar afstöðu. Enginn má þó halda að ég sé neitt að ráðast til atlögu við þessar hamfarir. Það er mikill leir til sjávar runninn síðan Jaroslav sálugi Hasek bauð sig fram til borgarstjóra í Prag undir kjörorðinu:    
  "Við erum eini flokkurinn sem opinberlega hefur mótmælt jarðskjálftunum í Mexíkó!"    
  Og tapaði kosningunum.    

Hitt má þó að endingu fullyrða að skilji síendurtekin Jólabókaflóð við brúarvirki skáldskaparins í rúst, þá mun engin ríkisstjórn hafa neinn hag af því að láta gera við skemmdirnar, úr því munurinn á þessum tvennu hamförum er einmitt sá að  Grímsvatnahlaup skilar ekki hagvexti fyrr en farið er að byggja mannvirkin upp aftur en Jólabókaflóð skilar sínum hagvexti strax á meðan leirinn veltur yfir.    
  Það er nú hin peningalega staðreynd málsins.   
  

Ég hef líklega minnst á það áður að öll opinber stefna gagnvart tungumálinu, hversu  mæta vel sem hún kann að vera meint, fer fyrr eða seinna að minna á umhyggju sem örvasa gamalmenni er jafnaðarlega sýnd.   
  Og menn líta upp og spyrja: Er tungumálið þá svona örvasa?   

Viss hrörnunareinkenni nútíma íslensku blasa nú við hverjum þeim sem hefur augu sín opin. Ekki síst hjá mörgum þeirra sem hafa vinnu af því að rita málið. Og - það sem verra er - fólkið sem bera ætti daglega ábyrgð á rýni og umfjöllun um hið ritaða mál er að bregðast okkur - lesum bara umsagnir bókmenntasérfræðinga í dagblöðunum (sér í lagi þessar "jákvæðu" og "vinsamlegu"). Einhverra hluta vegna eru kröfur þessa fólks til atvinnurithöfunda  komnar niður fyrir lágmark.   

Það glamrar vissulega eitthvert tómahljóð smáyntar í orðum þessa fólks, en  spurningin sem heiðarlegur lesandi dagblaðanna situr uppi með að loknum lestrinum er bara þessi: Geta verið til nokkrar hugsanainnistæður fyrir svona endalausri logndrífu hrósyrða og skjalls? Og svarið er oftast nær neitandi.   
(Gæti líka verið neytandi).   
  Því satt að segja minna umsagnir um bækur nú orðið meir og meir á auglýsingatextana sem eru utan á morgunkornspökkunum okkar.   

Og tungumál deyja heldur ekki alveg með sama hætti og fólkið sem talar þau og skrifar. Það má eiginlega segja að tungumál deyi úr því fólki sem talar þau og skrifar.   
  Íslensk tunga er nú í vanda stödd.   
  Það steðjar margt að henni.   
  Vaxandi borgarsamfélag virðist ætla að hafa sömu áhrif hér og það hafði annarstaðar á  Norðurlöndum fyrir margt löngu. Beygingarkerfi málsins virðist hafa tilhneigingu til einföldunar, og stefnir líklega á þriggja falla kerfi eins og í dönsku norsku og sænsku (og furðu mörg orð fá nú eignarfallsendinguna -u, a.m.k. í sjónvarpsfréttum).   
  Gæti það verið lögmál að einfalt samfélag búi sér til flókið tungumál en flókið samfélag kalli hins vegar á einfalt tungumál?   

Og sjálfur gullfótur málsins, myndlíkingarnar og orðtökin, er að rýrna.   
  Líkingar sínar og orðtök dró tungumálið forðum af atvinnuháttum og verklagi sem fátt fólk innan við sextugt (nema kannski Gyrðir Elíasson) hefur nokkra persónulega reynslu af. Samt er verið að halda í þessa eiginleika málsins með "kunnáttusemi" og "lærdómi", en lítil viðleitni uppi höfð til að skapa nýjar og nærtækari líkingar. Og afleiðingin verður sú að unga fólkið talar og skrifar málið eins og bara útlendingar sem hafa að vísu lært það en aldrei lifað með því sætt og súrt.  

Þannig verður íslenska smám saman eins og annað tungumál Íslendinga án þess að þeir eignist þó formlega neina höfuðtungu.   
  En álengdar bíður enskan. Einföld, þolinmóð og brúkleg.   

Við þessar aðstæður má reikna með því að andalækningar Jónasar sáluga dugi harla skammt.   
  Ég þekki einkennilegan mann, rithöfund, sem heldur því fram að vandi íslenskrar tungu sé - auk þess sem áður var talið - af lögfræðilegum toga og spretti m.a. af úreltri meiðyrðalöggjöf sem hefur valdið almennri skoðanahræðslu (eins og hann orðar það) og nú fari það saman að ungt fólk sé að missa sambandið við sjálfar uppsprettur tungunnar en haldi þó sambandinu við aumlegt sálarástand forfeðra sinna sem voru "kaghýddir langt fram í ætt" (eins og Þorsteinn Erlingsson orðaði þetta). Og  markaðsvæðingin gerir varla nema að auka á þennan ótta.   
Almenna ritskoðun virðist því ekki þurfa hér.   
Og svo mikið er þó víst að þeir sem stöðugt eru að hugsa um það að "vera in" með ritverk sín þeir "verða out" þar sem rætt væri um frjóa hugsun.   
  Það er misnotkun á tungumáli að nota það til að halda uppi skoðanaleysi.    
  Rannsóknir hafa - trúi ég - leitt það í ljós að sjálfsritskoðunin í "löndum sósíalismans" olli þar almennri úrkynjun tungumálanna. Áður hafði verið sýnt fram á þetta með Þriðja ríki Hitlers.   
   
Nú má enginn halda að ég sé að vanþakka það sem vel er gert við íslenska tungu. Síst sæti það á mér nú. En mig langaði samt til að nota tækifærið og benda á það að mál eru oft fjölþættari en svo að þau verði afgreidd í hátíðarræðu.   
  Best þætti mér ef þessi orð gætu leitt það af sér að ríkisvaldið sparaði framvegis saksóknara sinn í málefnum skrifandi fólks og færði hegningalögin í það nútímahorf að almennt þætti á það hættandi að skrifa einmitt það sem höfundinum býr í brjósti. Jafnvel um  opinbera embættismenn.  
  Það væri líka málrækt.   

Nokkur tími er liðinn síðan mér barst þetta ódagsetta bréf, sem bersýnilega hefur verið sent fleirum. Ég hef verið að bíða eftir viðbrögðum alþingismanna og dómsmálaráðherra við skjalinu, en þaðan heyrist hvorki hósti né stuna.    

Jafnframt hef ég verið að skoða efni bréfsins og furða mig á því að sendandinn skuli þurfa að dyljast bak við nafnleysi með jafn góðan og heilbrigðan texta.    
  En hann merkir þetta á engan hátt sem trúnaðarmál svo ég tel mér frjálst að bregðast opinberlega við sendingunni.    

Rétt er með það farið í bréfinu að stuðningsmenn Péturs Kr. Hafstein varaforseta Hæstaréttar Íslands hafa opnað bankareikning (nr. 011100) í Bankastrætisútibúi Landsbanka Íslands í Reykjavík til almennrar fjársöfnunar.    
  Rétt er það líka að vanaleg bankaleynd er yfir því hverjir leggja inn á þennan reikning, en féð mun, að sögn, renna til greiðslu á skuldum forsetaframbjóðandans Péturs Kr. Hafstein - en þær skipta einhverjum milljónum.    
  Rétt er einnig með það farið í bréfinu heimulega að rannsóknardómaranum Jean Marc Connerotte var nýlega gert að sæta brottvikningu, þar sem hann hafði þegið "spaghettidisk á góðgerðarsamkomu án þess að greiða fyrir máls- verðinn".    
En brottvikning dómarans belgíska mun hafa verið gerð með tilvísun til 6. greinar Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins, sem hefur lagagildi bæði í Belgíu og á Íslandi.    
  Sú grein kveður á um það að sakborinn maður skuli fá úrskurð sinna mála fyrir óháðum, óhlutdrægum dómstóli.    
Sé óhlutdrægni dómara ekki hafin yfir allan vafa telst hann vanhæfur.    
  Vanhæfisskilmálar dómara eru mjög strangir í þeim aðildarlöndum sem taka Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins alvarlega. Og það virðist Hæstiréttur Belgíu gera, jafnvel þó almenn uppþotaalda hljótist af.    
Hæstiréttur Íslands hefur þótt mun gamansamari í þessum efnum.    
Hérlendis liggja heldur ekki fyrir neinar kröfur um almennt réttaröryggi, það hefur aldrei verið ástundað í landinu.    
  Og líklega teldu menn það móðgun við Pétur Kr. Hafstein að beita á hann sömu reglunum og Belgar hafa um sína dómara (og biðja hann að víkja sæti rétt á meðan þessi söfnunarreikningur stendur opinn).    
Þess vegna hafa alþingismenn og dómsmálaráðherra ekki séð ástæðu til að sinna erindi  huldumannsins, þó það sé fullkomlega sanngjarnt frá sjónarmiði evrópskrar kröfu um fullkomið réttaröryggi.    
- Svona belgingi önsum við nú ekki, finnst mér ég heyra lágværa rödd ráðherrans segja.    
  Ég er líka handviss um það, að Pétur er alls trausts verður, því ég sá um hann bæði mikið og vandað myndefni í sjónvarpinu í sumar leið.    
En það hefur kostað sitt að setja saman efnið um alla þá mannkosti sem Pétur Kr. Hafstein hefur til að bera. Af því spretta nú, skilst mér, skuldirnar sem á að greiða með því söfnunarfé sem inn á reikning nr. 011100 í Bankastrætisútibúi Landsbanka Íslands kemur.    
Hvað er líka huldumaður með hugann suður í Belgíu að skipta sér af þessu?    
  Hér ríkja einfaldlega aðrar hugmyndir um réttarfar.    
Og þær "gilda" svo lengi sem ráðamenn gæta þess að heyra ekki erlendar álfaraddir.    
  Og fleira gæti svo sem lúrt úti í þögninni.    

Vera má að Fjármálaráðuneytið (sem lengi hefur ráðið mestu um réttarfar í landinu) sjái í þessu kerfi sparnaðarleið: Ef hæstaréttardómarar fá sér nú allir bankareikninga (sem auðvelt væri að muna númerin á) til að taka á móti framlögum fyrirtækja, félaga og einstaklinga, sem hlut eiga að máli þá gæti vel safnast inn á þá dágóðar upphæðir með tímanum, jafnvel svo að lækka mætti þau laun sem ríkið greiðir dómurunum (án þess, vitaskuld, að heildarkjör þeirra skertust).    
Þetta mundi skapa jafnræði með öllum dómendum í réttinum (eins og sagt verður í greinargerð með frumvarpi til nýrra laga um Hæstarétt Íslands).    
  Og þá gætu sumir málsaðilar þó altént keypt sér réttaröryggi. Það væri strax framför - úr því almennar borgaralegar réttaröryggisreglur Evrópu finna ekki náð fyrir augum þingheims.    

En við álfakónginn sem sendi mér bréfið hef ég bara þetta að segja: Ef þú vilt reyna að koma hér á borgaralegu réttarríki þá skrifaðu opinskátt um það málefni undir fullu nafni.    
  Það gæti smátt og smátt komið einhverju til leiðar.    
  En feluleikir vekja ekki traust á neinu málefni.   
   

Um seinustu helgi átti ég erindi við hann og gaf mér góðan tíma (ellin að segja til sín).   
  Ég gat þá ekki stillt mig um að minnast á þá breytingu sem á honum er orðin.   
  - Ertu að mildast? spyr ég hann.   
  - Finnst þér það?   
  - Tónninn er eitthvað breyttur.   
  - Ojæja.   
  Þögn.   
  - Ojæja hvað? segi ég.   
  Löng þögn.   

Svo brestur vinurinn á með útskýringahryðju, eiginlega í gamla stílnum sínum, en málrómurinn er hægari, allt að því melankólskur:   
  - Báðir höfum við stundum verið að furða okkur á sumu hérna í Stórríkinu Íslandi,  Vestmannaeyjum og Grímsey. Eða hvað? Hefur okkur ekki fundist valdamenn hér leyfa sér margt sem valdamenn annarra Evrópulanda þurfa að víkja úr stöðum sínum fyrir? Var það ekki undrunarefni okkar að sjá hvern ríkisútvarpstjórann af öðrum raða hér í stöðurnar kringum sig eiginkonu, afkomendum og frændfólki á meðan sænska útvarpið varð að sjá á bak sínum færasta útvarpsmanni vegna þess að faðir hans varð útvarpstjóri? Hefur þú ekki sjálfur verið að furða þig á því að einhver SS-klíka yfirmanna á  Hagstofunni skuli geta tekið sér alræðisvald um það hvernig þegnarnir rita nöfnin sín?   
  - Og þurfa svo ekki einusinni að bera ábyrgð á þeim brotum sem það hefur í för með sér? segi ég.   
  - Hvað gerist hér, heldur hann þá áfram jafn æsingalaust, ef dagblað eða t.a.m. vikublað ýjar að misnotkun fjárveitingarnefndarmanns á aðstöðu sinni?   
  - Alþingi hefur Maraþonumræður um skattamál nektardansmeyja, svara ég.   
  - Og hvað gerist ef þú bendir nú á vanhæfi hæstaréttardómara í starfi?   
  - Alþingi hefur framhaldsumræður um skattamál nektardansmeyja.   
  - En er þetta ekki bara eðlilegt?   
  - Bittinú? segi ég þá. Þú ert alveg að linast upp, maður.   

Nú glottir vinurinn eins og sá sem er að leiða mann í gildru, æsingalaust.   
  - Man ég það ekki rétt að það værir einmitt þú sem bentir mér á það (í framhaldi af einhverjum ráðherraskandalnum) að sendisveinarnir væru einu starfsmenn ráðuneytanna sem virtust bera einhverja ábyrgð í starfi sínu?   

Eitthvað rámar mig í að hafa talað svona um ráðuneytisfólkið sem flest  "bara vinnur hérna" eins og það segir ef kvörtunarefni eru á stjái, en ráðuneytisstjórar geta þó átt það til að biðja kvartarann að "tala nú varlega, því enn eru úrræði til að láta saksóknara taka við aðfinnslum í garð ríkisstarfsmanna".   
  - Enda er það gert, sem vonlegt líka er, segir hann þá.   
  - Vonlegt hvað ... ? segi ég hissa á þessum nýja skilningi vinarins. Og hvernig ber að túlka þá afstöðu þína?   
  - Varstu ekki að spyrja um eitthvað?   
  - Líklega jú.   

Og þá brestur hann enn á með aðra útskýringarhryðju:   
   - Ég er náttúrlega enginn sagnfræðingur, en reyni þó að fylgjast með því sem fólk er að rýna og skrifa á því sviði. Mér sýnist að flestar nýrri athuganir á fortíð okkar bendi til þess að gamla klisjan um ógnarstjórn Dana hér sé á undanhaldi. Yngri fræðimenn (sem lausir eru við danahatrið og fordómana) sjá þetta öðru vísi (þó skilningur þeirra, kannski, fari ekki alltaf hátt í fjölmiðlunum, og þó). Þeirra hugmynd er sú að manneskjulegri hliðin á kúgun nýlendutímans hafi einlægt verið afstaða danskra, en íslenskir leppar á hinn bóginn stundað kúgunina umfram það sem herraþjóðin kærði sig um.   
  Enda báru danskir náttúrlega ábyrgðina.   
  - Og hvað kemur það málinu við?   

Nú brosir vinurinn enn að tregðu minni og segir:   
  - Skilurðu það ekki, væni minn? Þetta er nú uppruni þeirrar sérstöku tegundar ríkisvalds sem við búum hér enn við í Stórríki Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar. Vald þeirra er ekki fullveðja ríkisvald sem telur sig bera ábyrgð á neinu. Þetta er arftekið umboðsmannavald (með tilheyrandi búðarlokuhroka). Það er í eðli sínu hálfu skuggalegra en beint einræði, því ábyrgðin á því er handan við höf og lönd. Og vald án ábyrgðar tekur sér eilífa fresti á því að gera rétt en rangindi ástundar það fyrirvaralaust.   
  Það er eðli þess.   
  - Og þetta er það sem þú ert að vorkenna yfirvöldunum hér og nú?   
  - Nei, ekki beint þetta, en hitt öllu frekar, að yfirvöldin hafa í skammsýni sinni verið að raga okkur inn í alls konar Evrópusamstarf, skrifa undir sáttmála og bindast samningum sem byggja á hugmyndum um samflot valda og ábyrgðar (eða með öðrum orðum:  leikreglum lýðræðisins), og þær eru svo lagðar til grundvallar klásúlum og reglugerðum.   
  Og staða yfirvalda hér er að verða erfiðari og erfiðari. Því fastar sem lýðræðishugsun Evrópu þrengir að þeim múlinn (í sáttmálum og bindandi samningum) þeim mun hærra frýsar í þeim löngunin til að viðhalda arfþegnum ábyrgðarlausum  búðarlokuhugsunarhætti umboðsvaldsins.   
  Þessi síbernska stjórnunarháttanna er áreiðanlega ekki orðin neitt grín fyrir yfirvöld hér.   
  Eða hvað heldur þú að þeir geti lengi haldið svona áfram?   

Og það leynir sér ekki í svipnum að þessi einkennilegi vinur minn er í raun og veru farinn að vorkenna yfirvöldunum. Hitt leynir sér varla heldur í svip hans, að það er bæði dapurlegra og sársaukafyllra að vorkenna yfirvöldum sínum en að hatast við þau.   
  Dapurleikinn vill svo oft verða fylgifiskur aukins skilnings.   
  En menn sem íhuga velferð ríkisins (eins og þessi félagi minn gerir) þykja eðlilega mjög einkennilegir, því hér í Stórríkinu býr um þessar mundir hamingjusamasta þjóð veraldarinnar (að því er ábyrgar kannanir telja).   
  - Nema hvað? segir vinurinn þá. Áttirðu von á öðru?   

Óþekktarormur dagsins stendur þá kannski uppi á borði (þar sem honum hefur verið stillt upp í lokaþætti niðurlægingarinnar til að öll hin geti nú skoðað dýrið með heilögu augnaráði  fyrirmyndarbarnsins).   Hann sýgur upp í nefið og er kominn með lotulangan ekka ræfildómsins. Skoðar samt helgigripina sem góna á hann sakleysisaugum. Og rifjar þá upp gærdaginn eða fyrradaginn þegar hann (eða hún) var í hópi heilagra gónenda meðan eitthvert hinna stóð í gapastokknum.   
  Með þessum (eða líkum) hætti höfum við flest lært að skilja hugtökin tvískinnungshátt og skinhelgi.   
  Og nýta þau til skammvinnrar sáluhjálpar okkur í neyð dagsins.   

Hvernig stendur á því að þetta hefur daglega verið að rifjast upp fyrir mér núna seinustu vikurnar? Einkanlega meðan ég hlusta á fréttir í Ríkisútvarpinu.   
  Um hvað hafa þær verið að fjalla (fréttirnar í Ríkisútvarpinu)?   
Um Belgrad og aðrar borgir í Serbíu þar sem tiltölulega friðsöm "eggjabylting" hefur verið að að mótmæla því að Slobodan Milosjevits (foringi þeirrar pólitísku Mafíu sem öllu þykist ráða þar um slóðir) hefur látið ógilda kosningaúrslit sem ekki voru honum nógu hagkvæm.   
  Barátta eggjafólksins hefur öðru hvoru horft til einhvers árangurs, þess á milli vinnur Mafía ráðamanna stundarsigra inn á við, en foringjarnir standa þó enn í gapastokki alþjóðlegrar fréttaþjónustu.   
  Nú seinast í dag (sunnudag) lét Milosjevits Hæstarétt Serbíu staðfesta ógildingu kosningaúrslitanna (en var áður búinn að gefa það í skyn að gildingin yrði kannski ógilt). Þannig notar ráðamafían í Belgrad Hæstarétt eins og senditík.   
  Ekki þekki ég forseta Hæstaréttar Serbíu og get því ekki séð hann fyrir mér þar sem hann stendur í gapastokknum en ég sé hins vegar heilagleikasvipinn á Haraldi  Henrýssyni þar sem hann stendur álengdar (handan við hafið) og er að "furða sig á þessu".   
  Mikil ósköp.   
  Hann gljáir (af sakleysi og undrun) eins og bara glassúrborin kaka.   
  Ekki þarf vinnustaður hans að standa í svona löguðu stússi.   
  Ekki um þessa helgi.   

Alla seinustu viku hefur fréttastofa RÚV verið að furða sig á því að Útvarp Belgrad (serbneska Ríkisútvarpið) skuli láta skipa fréttamönnum sínum að þegja um mörg hundruð þúsund eggjakastara sem gengið hafa um götur og torg andmælandi  stjórnendamafíunni.   
  Svo maður nú ekki tali um þá ósvinnu að loka tveim frjálslegri útvarpsstöðvum sem höfðu leyft sér að segja frá þessu fjölmenni á götunum.   
  En útvarpsstjóri serbneska Ríkisútvarpsins og fréttastjóri voru í gapastokknum (ásamt margoft nefndum Milosjevits og Mafíu hans) í því máli.   
  Í hverjum einasta fréttatíma RÚV alla liðlanga vikuna hefur gljáð á glassúráferð góða barnsins þegar fjallað er um hlýðni Belgradútvarpsins við Milosjevitsmafíuna.   
  Eiginlega nægir manni varla að sjá fyrir sér forkláraða prakkaraásjónu Kára Jónassonar. Maður verður að bregða upp sjálfri ásjónu séra Heimis (í huga sínum) til að fullnægja líkingunni.   
  Og hann er með spenntar greipar, augun horfa til himins í bæn.   

En æ, hver má þér með höndunum halda, heilaga blekking?   
  Þegar forkláruð ásjóna séra Heimis er orðin að fastagesti í huga manns, morgun kvöld og miðjan dag, viku eftir viku, gerist þetta:  Mann fer að langa til að gubba á allan heilagan tvískinnung.   
  Því nú rifjast upp leyndarbréf, sem ég fékk sent afrit af (eins og gengur) fyrir hálfu þriðja ári. Það er frá útvarpsstjóranum (séra Heimi) til forseta valdastofnunar, sem ég kæri mig ekki um að nefna hér og nú (nefndi hana þó áðan). En sú stofnun (sem ég hér kalla bara Mafíuna til hægðarauka) hafði þá nýlega skrifað fréttastofu RÚV hótunarbréf vegna "óhagkvæmra tíðinda" af starfsemi hennar (Mafí- unnar) sem byrjað var að flytja á fréttastofu RÚV.   
 Síðan hefur ekki verið minnst á þau óþægilegu mál, hvorki í RÚV né öðrum miðlum (og bók sem var síðar rituð um málið hefur illa fengist kynnt og hvergi verið ritdæmd).   

En nefndu bréfi útvarpsstjóra (sem dagsett er 7. mars 1994) lýkur með þessum orðum: "Á síðustu misserum hefur samstarfið milli fréttastofa [RÚV] og "Mafíunnar" orðið nánara og betra, sem er af hinu góða. Óskar Ríkisútvarpið hins sama á komandi tíma".   
  Ég ítreka að valdastofnunin sem var móttakandi bréfsins ætti helst aldrei að stjórna fréttastofum (ekki fremur en þó hún héti réttu nafni Mafía).   
  Það væri stórháskalegt.   
  En þegar maður grefur upp þetta gamla bréf og les niðurlagið hægt og varlega þá fer heilagur sakleysissvipurinn að rjátlast af séra Heimi (þarna í huga manns).   
  Andartak virðist hann vera að setja upp gapastokkssvipinn.   
En svo verður yfirbragð hans bara eins og á blæsma sauðkind andspænis kynbótahrútnum frá Búnaðarfélagi Efstaleitishrepps.   
  Undarleg blanda vonleysis og tilhlökkunar til óskapanna.   
Enda ekki laust við að séra Heimir hafi verið með þann svip í veruleikanum líka; alveg þangað til hann festi augun aftur á Þingvallaembættinu.   
  Því Heimir er í rauninni vænsti maður og fer illa í gapastokki.   

Hæstaréttardómari sem opnar betlireikning handa almenningi og tilkynnir hann opinberlega er vitaskuld bæklaður á dómgreindinni. Og hæstiréttur sem lætur þetta afskiptalaust mánuðum saman er orðinn vanhæfur eins og hann leggur sig.   
  Hver einstakur hinna dómaranna líka.   
  Hér er Páll Vilhjálmsson því með réttmætum hætti að greina frá neyðarástandi í landinu.   

Menn yppta að vísu öxlum, sumir, og segja:   
  - Látum það vera, þetta er nú ekki verra en annað.   
  Og því miður er það satt.   
  Réttaröryggi hefur ekki viðgengist hér í þessu landi síðan Hæstiréttur Íslands var stofnaður árið 1920 og sagði sig úr lögum við frjálslynt borgaralegt réttarfar - sem Hæstiréttur Danmerkur hafði dyggilega staðið vörð um.   

Háskóli Íslands hefur frá upphafi einokað alla kennslu í íslenskri lögfræði og kúgað burt gagnrýna hugsun, þannig að þau fræði eru nú orðin líkust hafragraut sem soðið hefði í sama pottinum (við vægan hita) í áttatíu ár.   
  Þar eru engin aðalatriði lengur, bara vellandi (og villandi) grautur aukaatriða.   
  Hver sem hér vill ræða um grundvöll réttaröryggis er svona álíka staddur og sá sem fer að ganga óhaltur í Bægifótalandi. Hinir þrífa hækjurnar sínar og lúskra á honum.   

Einstöku sinnum koma þó upp mál sem almenningur skilur.   
  Fyrir réttum átta árum kom það fyrir daginn að forsetar Hæstaréttar höfðu um árabil stundað víðtæka sprúttsölu (með öfugum formerkjum að vísu), keypt alveg ótrúlegt magn áfengis í Ríkinu á verði sem var ekki nema 10% af útsöluverði.   
  Og deilt því á milli kollega sinna.   

Ómældur var hroki Magnúsar Thoroddsens forseta réttarins í fyrstu fréttaviðtölunum um málið. Hann sagði að fréttamönnum kæmi þetta ekki við. En varð síðan að víkja úr embætti vegna "dómgreindarbrests" (að mati nákvæmlega jafn dómgreindarlausra kollega sinna). Það kom semsé á daginn að brennivín á tombóluverði var hlutur sem allur almenningur vel skildi.   
  Og Magnúsi var fórnað.   
  Því varla dettur neinum í hug að ætla Magnúsi þau afbrigðilegheit að hafa ekki verið nákvæmlega eins og hinir dómararnir í þessu sem öðru.   
Síðar fékk Magnús leyfi til að flytja mál fyrir réttinum, þó hann gæti hvenær sem er risið upp og sagst hafa deilt víninu bróðurlega með hinum dómurunum (hvort sem það væri satt eða logið), og sé því í aðstöðu til að kúga alla eldri dómara réttarins. Því heyrist líka fleygt að skjólstæðingar Magnúsar Thoroddsens séu öruggari um sig en aðrir sem þrasa málum sínum fyrir dómstóla.   
  En vafalaust stafar það bara af því hvað hann er "góður í lögum".   

Enda þótt sumir nenni víst ekki og aðrir þori líklega ekki að hugleiða þessi mál í alvöru og sú afstaða speglist mæta vel á Alþingi og á síðum dagblaðanna (svo ekki sé nú minnst á sjónvarp og útvarp) þá vex hér stöðugt vantrú manna á dómskerfinu.   
  Enda voma Geirfinnsmálin eins og draugagangur yfir nýja dómhúsinu við Arnarhól.   
  Í janúar árið 1988 (tæpu ári áður en "sprúttmálið" kom upp) var birt niðurstaða  könnunar um Hæstarétt. Þá reyndust 13,7% svarendanna treysta Hæstarétti illa eða mjög illa en 26,7% voru óviss, hugsuðu ekki út í það eða vildu þá ekki svara. 18,2% treystu réttinum sæmilega. Þeir sem treystu Hæstarétti vel eða mjög vel voru 41,4% landsmanna. En æðsti dómstóll landsins þarf helst að eiga fullt traust meirihluta þjóðarinnar.   
  Eða hvað?   

Nú er eins víst að mál Péturs K. Hafstein verði almenningi jafn skiljanlegt (og  mikilvægt) eins og "sprúttmálið" í desember fyrir átta árum. Alla langar til að geta borgað niður skuldirnar sínar með því að opna bankareikning handa öðrum að leggja inn á (eins og alla langaði til að fá brennivín með 90% afslætti). Og náttúrlega er Pétur K. Hafstein alveg jafn lítið frábrugðinn kollegum sínum og Magnús Thoroddsen var.   
  Það gæti því vel komið til þess að Hæstiréttur þyrfti að fórna honum til að lenda ekki niður fyrir 10% af trausti landsmanna í næstu könnun (jafnvel þó stóru fjölmiðlarnir haldi nú kjafti, hlýði og verði góðir).   
Það væri í sjálfu sér verr farið en heima setið og engum til hagsbóta nema þeim einstaklingi sem fengi embættið.   
  Hrafn Bragason, þáverandi réttarforseti, slapp frá "leyndarbréfamálinu" 1994 (en það var engu minna hneyksli) með því að beygja Ríkisútvarpið og aðra fjölmiðla undir þagnarkvöð í málinu, svo Tómas Gunnarsson einn gengur nú óhaltur hér í Bægifótalandi íslenskrar réttvísi.   
Og hækjuliðið lumbrar á honum eins og það þorir.   

Öll þessi mál (og ótal mörg fleiri) eru og verða á sömu bókina lærð, hvort sem fjölmiðlarnir ræða þau einangruð (af hræðslu við almenning) ellegar þegja um þau (af hræðslu við Hæstarétt).   
  Þau breyta í sjálfu sér engu.   
  Nú ættu Ríkisútvarp (rás I og rás II), Stöð 2, frjálsu stöðvarnar allar, svæðisútvörpin, Morgunblaðið, Alþýðublaðið, Vikublaðið, DagurTíminn og landsbyggðapressan að taka sig saman öll og stofna til Maraþonumræðu um réttarfar og réttaröryggi við aldaskil.   
  Sú umræða hefst vonandi fyrr en síðar.   
  Nema pressan í heild sé orðin (andlega) gjaldþrota dánarbú.   

Um það bil sem þáttur Páls fréttastjóra á Stöð tvö (með stjórnmálaforingjunum: Sighvati, Kristínu, Jóhönnu, Margréti, Halldóri og Davíð) var rúmlega hálfnaður vék Páll að dómsmálum - hann spurði (þónokkuð einarðlega) um álit þátttakendanna (allra) á nýgengnum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli Hrafns Jökulssonar, ritstjóra Alþýðublaðsins (en dómari hafði vísað því máli frá á grundvelli ákvæðis nýju stjórnarskrárinnar frá 1994 um jafnræði allra fyrir lögunum; þar af leiðandi yrðu nú opinberir starfsmenn að höfða mál sín sjálfir - í stað þess að njóta gömlu góðu forréttindanna: að ríkið kostaði saksóknara sinn til að annast verndun mannorðs þeirra).   
  Og þá brast nú heldur betur á með búlúlala.   

Jólasálmaskáldið og forsætisráðherrann Davíð tók þá svo til orða:   
  - Ég var borinn landráðasökum í Þjóðviljanum (eða var það Vikublaðið?) og leitaði þá til lögmanns (þó ég sé nú líka lögfræðingur sjálfur) og lögmaðurinn sagði mér, að það þýddi ekki neitt að fara í mál út af þessu. Það má barasta segja hvað sem er um okkur stjórnmálamenn af því að við erum stjórnmálamenn og opinberar fígúrur.   
  Við skulum sjá til, hvað Hæstiréttur segir um dóm Héraðsdóms. Þessu máli er ekki lokið!   
  Mátti alveg skilja á honum til hvers framkvæmdarvaldið ætlast af dómsvaldinu, nú þegar málið kemur fyrir æðra dómstig.   

Satt er best að segja í hverju máli:   
Það er ekkert röklegt samhengi á milli þess rýmkaða tjáningarfrelsis sem blaðamenn víðast hvar hafa um opinber málefni og hins (sem dómarinn vísaði til í máli Hrafns Jökulssonar) að ný stjórnarskrá mælir svo fyrir að Jón og séra Jón skuli jafnir fyrir lögunum.   
  Forsætisráðherrann talar bull.   
  Í þessu samhengi skiptir það einfaldlega ekki máli hvort Jón Steinar (eða einhver annar lögmaður) hefur talið ógerlegt að bera landráðasakir af forsætisráðherranum í öðru máli, og fá þann blaðamann sem viðhafði þau ummæli dæmdan. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í máli Hrafns Jökulssonar ritstjóra er tímamótadómur vegna þess að jafnræðisákvæðið í stjórnarskránni frá 1994 er tímamótaákvæði.   
  Þann 17. júní árið 1994 lauk sérvernd saksóknara ríkisins á mannorði opinberra starfsmanna hér á landi.   
  Fram hjá því verður ekki horft nema að brjóta þá ótvírætt ákvæði stjórnarskrárinnar.   
  Er forsætisráðherrann að vonast til þess, að Hæstiréttur gangi á svig við lögrétt fyrirmæli?   

Ekki man ég betur en þau öll sem þarna sátu við borðið á Hótel Borg í beinu útsendingunni á gamlársdag hafi líka setið fund Alþingis á Þingvöllum þann 17. júní 1994 og rétt þá upp hendurnar til að samþykkja nýju stjórnarskrána.   
  Eru þau ekki lengur neitt stolt af þeirri handauppréttingu?   
  Finnst þeim ekki heiður að því að hafa staðið að endurbótum á veiku lýðræði?   
  Vafalaust. En þau flíkuðu lítið stolti sínu og heiðri á gamlársdag. Þá sannaðist enn þetta sem í kvæðinu stendur:   

- Öllum mönnum, sem íhuga málstað ríkisins,     
 finnst unun að heyra Negus Negusi tala:     

  - Ég er Negus Negusi, segir Negus Negusi,     
 ég er Negus Negusi.     
 Búlúlala.    

Skemmst er frá því að segja að þau hin þarna við hringborðið (Halldór, Margrét, Jóhanna, Kristín og Sighvatur) höfðu engu við þetta að bæta frá eigin brjósti.   
  Davíð hafði talað.   
  Og fréttastjórinn ítrekaði það heldur ekki að spurningu hefði upphaflega verið beint til þeirra allra.   

Það sem ég á við er líklega þetta:   
  Hefði Þórarinn Eldjárn skrifað svona númer fyrir "Útvarp Matthildi" á sínum tíma og þeir allir (Davíð hann og Hrafn) verið skráðir fyrir höfundskapnum, þá hefði Davíð verið rogginn af því.   
  Vitaskuld.   
  Þó naumast eins rogginn og hann sýndist vera nú af því að hafa samið og flutt þetta einn og sjálfur nú (þögn hinna þátttakendanna líka).   
  Það er breytingin sem orðin er hér í Matthildi á tveim áratugum.   
  Davíð er orðinn svo miklu ánægðari með þetta.   
  Vér íbúar Matthildar fögnum náttúrlega af heilum hug (því sjálf erum vér Guðjón inn við beinið).   

Því hærra sem söluverð þokkagyðjanna verður þeim mun hærri verður söluskatturinn.  
  Ef hver afsteypa selst á kr. 400.000,- hagnast ríkissjóður um heila milljón á framtaki Árna svo fremi afsteypurnar tíu seljist allar og virðisaukaskatturinn skili sér.  

En málið hefur merkilegri fleti en einbera peningahliðina. Nýlega var semsé greint frá því í flestum blöðum andsins hvernig Árni varði ágóðanum af þokkagyðjusölunni.  
  Hann fór suður til Bretlands, gekk þar á fund góðs tónskálds, blístraði fyrir hann lögin sín og greiddi honum ("úr eigin vasa" eins og blöð hér segja) fyrir það að semja upp úr þeim tónverkið "Stórhöfðasvítu" sem  Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur nú séð sér leik á borði að flytja og fara með í tónleikaferð um kjördæmi Árna*. Æfingar eru þegar hafnar "að höfundinum Árna Johnsen viðstöddum"eins og Morgunblaðið tekur fram (og fylgir mynd af hinu upprennandi sinfóníutónskáldi í hópi vonglaðra hljóðfæraleikara).  

Ef Helgarpósturinn eða aðrir vilja rengja það, að hér sé um tímamótaverk að ræða, má benda á þá staðreynd að sjálfur tónlistarráðunautur Ríkisútvarpsins, dr. Guðmundur séra Emilsson, hefur ákveðið að "Stórhöfðasvítan" verði hljóðrituð á vegum RÚV og varðveitt á segulbandi til afnota fyrir alda og óborna.  
  Því "Stórhöfðasvítan" er ekki bara stórmerkur áfangi í menningarstarfsemi Sjálfstæðismanna hér á Suðurlandi (eins og forseti Alþingis gæti alveg sagt við frumflutning verksins) heldur tímamót í hérlendri menningarsögu, og jafnvel að fjölmörgu leyti tímamót í tónlistarsögu heimsins (eins og dr.  Guðmundur gæti sem best sagt í formála á undan útvarpsflutningnum, ef á þyrfti að halda).  
  Og ber þar margt til.  

Fram til þessa hefur tíðkast að tónsmiðir, sem vinna svítur úr lögum annarra ellegar þjóðlögum, eigi höfundarrétt að verki sínu; en Árni Johnsen verður náttúrlega talinn höfundur "Stórhöfðasvítunnar". Sú nýjung opnar ferskar víddir.  
  Ekki bara fyrir atvinnulausa tónsmiði (í Brelandi og víðar) heldur fyrir alla sem kunna að blístra.  
  Héðan af getur hver sem hefur peninga handa á milli gerst sinfónískt tónskáld.  

Og dr. Guðmundur sér voldugar framtíðarsýnir í því samhengi.  
Þessi nýjung verður náttúrlega að "dellu" hér (eins og allar aðrar nýjungar).  
  Orðið löggjafarþing fær smám saman breytta merkingu (eða verður breytt í lagagjafarþing).  
  Þingmenn sækja það nú enn fastar að verða kosnir í fjárveitinganefnd, svo þeir hafi ráð á því að fara blístrandi suður til Bretlands til að gefa sig þar fram við atvinnulaus tónskáld með lögin sín.  
  Og Sinfóníuhljómsveitin fær "Eystrahornssvítu" eftir Halldór Ásgrímsson, "Tónaljóðið Blöndu" eftir Pál Pétursson, "Öskjuhlíðarrapsódíu" eftir Björn Bjarnason, "Stórhöfðasvítu II" eftir Kristínu Ástgeirsdóttur, "Rímnakóral" eftir Halldór Blöndal, "Ráðhúsmarsinn" eftir Davíð Oddsson og "Hallormstaðablús" eftir Hjörleif Guttormsson til flutnings.  
  Upp úr aldamótum verður Alþingi orðið fyrsta lagagjafarþing í heimi þar sem allir þingmennirnir eru fullgildir meðlimir í Tónskáldafélaginu.  
  Það verður alveg blístrandi landkynning.  

Og fyrst Tónskáldafélagið mun þá "eiga" fjárveitinganefnd (sem og aðrar nefndir þingsins) verða byggðar veglegar tónlistarhallir í hverri krummaskuð allt í kringum landið.  
  Þannig mun rætast spádómur Pýramídans mikla um forystuhlutverk Íslands.   

Eftir á (þegar peningarnir eru farnir að velta í tónlistarlífinu) munu allir fagna þessu og þakka Árna fyrir upphafið að listastórveldinu Íslandi.  
Framtíð þess hefur verið tryggð með varanlegum hætti (eins og forseti Alþingis mun væntanlega orða þetta við hátíðlegt tækifæri).  

Þegar Ibsen gamli samdi Villiöndina trúi ég að hann þættist vera að meðhöndla hugmyndir sem voru traustar í sessi. Meginöflin í leikritinu eru annars vegar hugsjónamaðurinn, ídealistinn, sannleikspostuli einstaklingshyggjunnar - Gregers Werle - hins vegar sjálfur hornsteinn borgaralegs samfélags, kjarnafjölskyldan í líki Ekdalfólksins.   
  Með því móti tekur höfundurinn til spurninganna fyrirbæri sem einhver vandi var að efast um. Við upphaf leiks er ráðlegast að báðir þessir aðilar standi nokkurn veginn í sinni trúverðugu stærð. Efasemdir sínar leggur Ibsen á þessi fyrirbæri með því að láta þau takast á. Séu þau átök að einhverju leyti tvísýn þá verða til andstæður.   
  En andstæður eru birtingarform listar úr því efagjörn spurnin er forsendan.   
  Þetta tvennt verður ekki að skilið. Skáldskapur verksins er hvergi til nema í kraftfleti þessara andstæðna.   
Í átökunum fer viðurtekin mynd ídealistans og fjölskyldunnar að þróast.   
  "Áður en varir er göfugmennið orðið að fanti og fanturinn einna skástur af persónunum" -  eins og Halldór Laxness segir um þetta galdraverk.   

Þannig er listin - hreyfing, þróun, dynamik - en í upphafi var efasemdin.   
  Annars vantar lífsháskann sem Steinn Steinarr taldi forsendu listar.   
Þessi sýning Villiandarinnar nú er fjarri öllum háska.   
  Þegar tjaldið fer frá stendur þar undir eins fullbúin niðurstaða. Spurn og efi um þann Gregers Werle sem sýningin miðlar er óþarfi, raunar hrein fjarstæða. Hann nagar á sér neglurnar og stamar, æðir um til marks um það að sannleikspostulinn sé geðveikur, eða a.m.k. sjúklega taugaveill. Og við lok sýningarinnar stendur hann enn og nagar á sér neglurnar. Mynd hans er statísk, óbreytt frá upphafi til enda. Hann er strax ljós og gagnsær, áhorfandanum kemur aldrei neitt um hann á óvart. Nema þessi ógnarlegi vöxtur á nöglunum - hann virðist hafa nóg að borða allan tímann.   
  Efasemdir og áleitnar spurningar Ibsens gamla sem áður fyrr leiddu okkur á vit grunsemda um það að sannleikspostulinn upphafni væri kannski geðveila - a.m.k. undir þaki smáborgarans - allar þær grunsemdir hafa nú vikið fyrir þeirri bjargföstu trú að tilhneigingin til að segja sannleikann sé bilun í manneðlinu.   
  Í stað skoðunar, athugunar er komin bjargföst sannfæring þess sem ekki þolir sannleikann.   
Þetta sannleikstuldrandi, klikkaða hró sem Gregers Werle er í augum leikstjórans, það stendur andspænis væminni draumamynd af kjarnafjölskyldunni því uppsetningin er öll að hlífa Ekdalfólkinu við gagnrýni höfundar síns.   
  Ætli Ibsen hefði sett Relling lækni til varnar Ekdalfjölskyldunni í verkinu nema af því að honum þótti vanta liðsauka andspænis Gregers og sannleikskröfu hans. Eða var ekki meiningin að uppgjör leiksins væri milli þeirra tveggja?   
  Núna í Iðnósýningunni situr ögn beiskur læknir og níðist á varnarlausum taugasjúklingi sem hefur verið að tala af sér. Burt eru úr þessum flutningi öll átök, allur skáldskapur, allt flug. Eftir stendur saga af geðveikitilfelli, marflöt, óskáldleg og tilvalin dægrastytting handa föstum kaupendum Familiejournal, Hjemmets og Vikunnar."   

Þetta var tilvitnun í 21 árs gamlan dóm um uppsetningu Leikfélags Reykjavíkur á "Villiöndinni" árið 1976.   
  Í meginatriðum virðast þessi skrif líka eiga við sýningu Þjóðleikhússins nú.   
  En vörum okkur á yfirborðslegum líkingum.   
  Það eru þrisvar sinnum sjö ár síðan Iðnó sýndi verkið og margt sem hefur gerst. Árni Johnsen hefur stjórnað endurhönnun Þjóðleikhússins og Ingibjörg Sólrún látið malbika Hverfisgötuna.   
  Og Spaugstofan er orðin stórveldi. Ekki kvarta ég yfir því.   

Það er einmitt hin stóra nýjung Stefáns Baldurssonar leikstjóra að kalla tvo  paugstofumenn til að fullkomna þá smáborgaralegu sýn á verk Ibsens gamla sem Iðnó hóf fyrir tveim áratugum.   
  Hann hefur notað tímann vel.   
  Það er rétt hjá honum að láta þá halda vandlega markaðssettum leikstíl sínum úr sjónvarpinu. Enda er nú uppselt á þessa einstöku sýningu allt til vors.   
  Slapstick-uppsetning Stefáns er alveg laus við vandræðalegt melódramað úr Iðnó gömlu og virkar fullkomlega sem skopstæling á þeim ömurlega stíl.   
  Troðfullt húsið borgar fyrir þetta snilldarbragð með dynjandi hlátrasköllum og fjöri.   
  Leikhúsform neyslusamfélagsins er fundið.   
  Loksins, loksins.   

Enn eru þó smávægilegir hnökrar á framkvæmdinni því Spaugstofan í sjónvarpinu á laugardaginn var ansi þreytt og húmorlaus (eins og Jón Viðar mundi segja), enda búin að spreða gamanseminni í þetta mikla verkefni.   
  En lausn er á öllu.   
  Mætti nú ekki leysa vandkvæði Borgarleikhússins með því að afhenda  Spaugstofunni kumbaldann með þeirri reglugerð að þar yrðu bara leikin verk eftir Ibsen?   
  Ibsenleikhús spaugstofunnar fengi líka áreiðanlega stuðning úr   Norræna menningarsjóðnum.   
  Laugardagsvanda sjónvarpsins mætti leysa með því að Hallgrímur   Helgason eða Dagsljósið tæki þann tíma að sér.   
  Þar eru óþreyttir hæfileikar fyrir hendi.   
  Og varla mundi neinn fara að kvarta yfir því.   

Stefán líkti andskota sínum þarna við eiturúðunarmann.   
  Þetta minnir á ræðutækni Jesúsar sáluga Krists sem kunni vel að styðja mál sitt með líkingum úr daglegu lífi áheyrenda sinna.   
  Allir kannast náttúrlega við eiturúðunarmennina sem koma á vorin með dunk á bakinu og sprautu í hendinni.   
  Erindi þeirra er að eitra fyrir blaðlúsina, trjámaðkinn og fleiri sníkjudýr sem annars éta blöðin af trjágreinunum.   
  Þessir sníkjudýraeyðar eru fjarska myndrænir að sjá með eiturdunkinn eins og kryppu á bakinu og sprautuna á lofti.   
Skuggaleg líking.   
  Nærstaddir gestir heiðurssamkomunnar fíluðu orð Stefáns í botn og klöppuðu honum lof í lófa. Það leyndi sér ekki í útvarpsfréttunum.   
En hvernig eigum við útvarpshlustendur þá að túlka líkingu Stefáns?   

Hér í Þingholtunum eru eiturúðunarmennirnir á meðal vorboðanna eins og spóavellið í Vatnsmýrinni og  lóusöngurinn uppi í Eskihlíð.   
Þeir eru vinir trjánna, baneitraðir að vísu, en komnir til að drepa allt sníkjulíf á trjálaufinu.   
  Eiturúðun er skítavinna (eins og leikhúsgagnrýni) í þágu trjánna og þeirra sem hafa gaman af sníkjudýralausum gróðri. Við köllum á úðunarmennina til að þurfa ekki að horfa, liðlangt sumarið, upp á ormétin lauf á trjánum.   
  En rétt er það líka að sumir eru mótfallnir eiturúðun og sætta sig betur við ormétin, sölnandi lauf á miðju sumri.   
  Eins er þetta vafalaust með gagnrýnina. Margir óttast nú almenn eituráhrif hennar á andrúmsloft og allan jarðveg sjálfsánægjunnar hér.   
Þannig má segja að hin skáldlega líking Stefáns þjóðleikhússtjóra fái staðist í samfélagi þar sem almennur ótti við neikvæð áhrif gagnrýnenda hefur gripið um sig.   
  Og fagnaðarlætin í afmælishófinu benda til þess að þar hafi setið þess háttar samfélag.   

Því höfundur þessarar skáldlegu líkingar hlýtur eiginlega að ætlast til þess að hlustendur í Þingholtunum (og öðrum hlutlausum svæðum landsins) hugsi sem svo að trjágróðurinn tákni sjálfa leiklistina (enda væri það baneitraður skilningur að sjá trjágróðurinn sem líkingu alls samfélagsins).   
  Sníkjudýrafaraldurinn sem verið er að ofsækja með eiturúðuninni táknar þá væntanlega hina lifandi starfsömu atorkuhópa í laufkrónum leiklistarinnar.   
  Þá væri líkingin beinlínis tekin út frá lífsháska sníkjudýranna.   
Og hvernig bæri þá að túlka fagnaðarlæti viðstaddra (en þarna voru allar núverandi og fyrrverandi silkihúfurnar úr íslensku leikhúslífi).   
  Sat þarna hópur sníkjudýra, sem var að fagna talsmanni sínum?   

Einhvern veginn læðist að mér sú grunsemd að Stefán Baldursson þjóðleikhússtjóri hafi ekki ætlað orðum sínum þann róttæka gagnrýnishljóm sem í líkingu hans felst. Nema líkingin sé þá gerð af einberri tilfinningu (eins og reyndar var klappað fyrir henni af heitri tilfinningu).   
  Þannig væru orð Stefáns nokkuð stórkarlaleg játning manns sem verið hefur með í ráðum víðast hvar þar sem örlög leikhúsa hafa verið ráðin a.m.k. í aldarfjórðung.   
  Játningin væri mjög óvænt hreinskilni af hans hálfu.   
  En svona hafa nú fjölmargir hér í Þingholtunum (og sjálfsagt víðar) skilið orð hans.   
  Sem eðlilegt er.   

Sé það eins og mig grunar, að þjóðleikhússtjóri hafi ekki beinlínis ætlað sér að búast til varnar á sjónarhóli sníkjudýrsins (því vafalaust þykir honum fráleitt að tala um listamenn sem sníkjudýr á samfélaginu) þá verð ég að biðja hann að líta á þetta uml mitt sem rökstudda gagnrýni á ræðumennsku hans.   
  Almennt séð er það góð regla að hemja geðshræringar sínar og hleypa einhverri skynsemisglóru að viðfangsefninu áður en menn setjast við að skrifa ræðu eða grein.   
  Þetta segi ég ekki hvað síst með tilliti til Morgunblaðsgreinar Stefáns föstudaginn 17.01. 1997, þar sem hann er enn og aftur að fordæma atferli erkifjanda síns, gagnrýnandans. Jafnvel þeir sem væru á því að banna Jón Viðar Jónsson og allt hans skraf sjá að greinin er þvílíkt endemis rökvillusafn og fáránleikans málafylgja að hún nær engri átt.   
  Stíllinn heldur ekki frambærilegur.   

Fólk á ekki að skrifa texta í máttvana reiði eða röklausum fögnuði nema það treysti tilfinningum sínum út í æsar, og vilji taka áhættuna sem af því verklagi stafar.   
  Því hvað sem líður öllum hömlum á tjáningarsvigrúmi þá er og verður hver einstakur lesandi (áheyrandi) frjáls að því að skilja og túlka textann sem hann les (eða hlustar á).   
  Og þá stendur textinn ber og nakinn frammi fyrir dómara sínum.   
  Einkum þó ef fólk hefur verið að skrifa (eða tala) í ósjálfráða fólsku eða fögnuði hátíðastundar.   

Þarna um kvöldið í "Dagsljósinu" var Hrafn að spyrja ráðherrann um knýjandi málefni - ekki vantaði það - mengunarvarnir í Hvalfirði voru til umræðu og það var nýkomin skýrsla hlutlauss ábyrgs fræðimanns þess efnis að kröfur ráðherrans til mengara á borð við járnblendi og álbræðslur stæðust ekki alþjóðlegar lágmarkreglur.   
  Hrafn var hvass og einbeittur fyrst í stað, en Guðmundur notaði gamla fiffið og þóttist vera biluð grammófónplata. Sagði aftur og aftur sömu setninguna:   
  - Ég tel að við höfum unnið þetta verk eftir þeim leikreglum sem við höfum sett okkur.   
  Krummi krunkar enn nokkuð einbeittur.   
  - Ég tel að við höfum unnið þetta verk eftir þeim leikreglum sem við höfum sett okkur.   
  Krummi: - En þetta fer í bága við alþjóðlegar leikreglur - segir hlutlaus sérfræðingur, sem var að skoða mengunarmatið!   
  Ráðherra: - Ég tel að við höfum unnið þetta verk eftir þeim leikreglum sem við höfum sett okkur.   
  Lengra varð ekkert komist. Guðmundur brosti svo sjarmerandi.   

Þetta minnti mig óðara á víðfræga setningu sem annar framsóknarsjarmör lét sér um munn fara í sama sjónvarpinu fyrir allmörgum árum.   
  - Ég get náttúrlega ekki endurtekið annað en það sem ég hef áður sagt, mælti þáverandi forsætisráðherra, Steingrímur Hermannsson, við líkar kringumstæður.   
  Og brosti svo alveg hjartaknosandi.   

Svona heillandi og ögn þreytulegt sjarmörsbros fer allt í einu að minna mig á landsbyseðjót, sem ég kynntist í smáþorpi fyrir austan, þar sem ég kenndi börnum einn vetur.   
  Þorpsfíflið otaði líka sínum sjarma.   
  Og nú má enginn halda, að ég vilji meina það, að ráðherrar séu eins og fífl.   
  Þvert á móti.   
  Ég er að segja að þetta ákveðna fífl sé eins og ráðherra. Mig er aukin heldur farið að minna að hann héti Guðmundur Bjarnason og væri kringluleitur með gullspangargleraugu.   
  Vel má það líka rétt vera.   
  Ekki fer ég að biðja fíflið afsökunar á því.   

En menn voru góðir við þorpsfíflið sitt þarna.   
  Honum voru gefnar hjólbörur og lofað að skera gellurnar úr þorskhausunum áður en þeir voru hengdir upp.   
  Síðan ók hann með gellurnar í skítugum hjólbörum, bankaði upp á í hverju húsi spyrjandi húsmæðurnar:   
  - Vantar hér ekki gellur?   
  Flestir létu sig þá vanta gellur og keyptu eina eða tvær, á uppsprengdu verði, en köstuðu vörunni út í tunnu strax og gellusalinn var horfinn.   
Þannig gat auminginn haft viðurværi af því að vera aumingi. Og þorpsbúar séð fyrir honum um leið og þeir gerðu sig aumingjagóða.   
  Það eflir hlýjar tilfinningar íbúanna til sjálfra sín. Og gerir alla göfugri.   

Og gæfu menn sig á tal við gellusalann fundu þeir strax að honum hafði vaxið sjálfstraust og framkvæmdavit af þessu atlæti.   
  Hann vildi þá gjarnan ræða atvinnumálin. Og gat (náttúrlega) heldur ekki endurtekið annað en það sem hann hafði margsagt við hvern einasta þorpsbúa. Lést eiginlega vera biluð grammófónsplata (eða kannski ráðherra).   
  - Það er gróðinn í gellunum! sagði hann alltaf. Og skildi ekkert í hinum, sem ennþá voru að stunda sjóinn.   
  - Þeim væri nær að fara nú að gella eins og ég. Gróðinn er sko í gellunum, sagði okkar maður og brosti. Kunni líka vel að hugsa sinn hag eftir þeim leikreglum sem hann sjálfur setti.   

Eins og ég tók fram áður er ég ekkert að líkja ráðamönnum okkar við fæðingarhálfvita.   
  Ég er að líkja manni, sem altént lést vera fæðingarhálfviti við ráðamenn okkar fyrr og síðar.   
  Því vel geta það hafa verið einber klókindi að sýnast fávís.   
  Þykjast vera biluð grammófónplata.   
  Þá á ég (náttúrlega) bæði við ráðherrana og aðra.   
  Það er svo göfugt að vera umburðarlyndur við aumingja.   

Einhverra hluta vegna hefur Landinn umgengist ráðamenn sína eins og þeir væru fæðingarhálfvitar. Hlustað endalaust á bullið úr þeim án þess að mögla.   
  Jafnvel harður nagli eins og Hrafn Jökulsson lyppast á endanum niður, og ypptir bara öxlum í lokin, þegar búið er að svara nógu oft með sömu aulaalvörunni .   
  Fréttamenn eru náttúrlega ekkert nema fulltrúar þjóðarinnar sem hlustar í fullkomnu umburðarlyndi á stjórnendur sína tala eintómt bull áratug eftir áratug.   
  Menn leggja náttúrlega kollhúfur annað veifið, en tapa þó aldrei aumingjagæðunum.   
  Ráðherrar, hæstaréttardómarar, alþingismenn, stofnanaforstjórar - og aðrar silkihúfur kerfisins - geta sett sjálfum sér leikreglur í hverju máli.   
  Og við umberum þetta.   
  Eins þó okkur sé það löngu ljóst, að svona atlæti gerir menn smám saman að aulum.   
  Það er eins og okkur sé það kappsmál að vera stjórnað af fávitum (eða fólki sem leikur sig fæðingarhálfvita).   
  Þetta virðist gefa almenningi einhverja falska yfirburði.   
  Líklega mundi þjóðin hætta að álíta sig greindari en aðrar þjóðir ef hún færi nú að gera hærri vitsmunakröfur til stjórnenda sinna.   
  Þetta lag á hlutunum gefur hverjum og einum dularfullt sjálfstraust.   
  Og þjóð verður að hafa sinn karakter.   

Hér fyrr meir var ég fjarskalega mótfallinn bókmenntaverðlaunum.  
Sú afstaða var nokkuð vel grunduð:  
  Mér þótti sem öll verðlaun væru meir í ætt við forræðishyggju en samkeppni. Sérlega valdar eða sjálfskipaðar úthlutunarnefndir eru vissulega að beina lesendum að einu bókmenntaverki umfram önnur. Og það sem verra er: lesendurnir virðast treysta bókmenntastofnuninni og lesa verðlaunaðar bækur með öðru hugarfari. Þeir sem að tapa veðreiðunum eru fleiri en sigurvegararnir (eins og gengur) og þeir njóta illa sannmælis (fyrr en þá síðar meir).  
  Þetta er að vísu skoðun mín enn. Ég er jafnvel á því að verðlaunagjafir skekki myndina því meir sem almennur lestur bóka minnkar nú ófrávíkjanlega.  
  Menn hrafla í verðlaunabókunum til að verða samræðuhæfir í kokkteilboðum en láta hinar (oft betri og skemmtilegri) bækurnar þá ólesnar. Höfundar þeirra bóka fá ávísun á gleymskuna um leið og peningaávísunin er afhent þeim útvöldu.  
  Enda sýnist manni þeir sem voru tilnefndir en fengu svo ekki aurana oft verða eins og liðin lík í framan. Nóg um það.  

Við langvarandi athugun á nokkrum verðlaunahöfundum og áhrifum þeirra á nánasta umhverfi sitt hef ég þó orðið að breyta afstöðu minni til bókmenntaverðlauna almennt, því rétturinn til að breyta um afstöðu er vitaskuld bara hluti af því að mega taka afstöðu.  
  Afstaða er líka flóknara (og kræklóttara) fyrirbæri en skoðun, sem oftlega er barasta eins og byssuskot án umhugsunar.  

Ólaf Jóhann Sigurðsson þekkti ég aldrei svosem neitt en kannaðist þó við hann úr fjarska eins og aðra snillinga þjóðarinnar. Það breyttist aldrei þau 15 ár, sem við vorum nágrannar hér í Miðbænum.  
  Hann var raunar eini ritsnillingurinn sem ég hafði árum saman aðstöðu til að skoða ofan frá.  
  Heimili Ólafs var í Suðurgötunni. Ég bjó uppi á þriðju hæð við Vonarstræti.  
  Á hverjum morgni, klukkan níu, gekk ég út í sólskinið á svölunum hjá mér.  
  Nákvæmlega klukkan tíu mínútur yfir níu kom Ólafur Jóhann gangandi fyrir Suðurgötuhornið, álútur með slapandi handleggi og auk þess svo drungalega mæddur, að sólin var óðara horfin af himninum.  
  Það dimmdi í lofti.  
  Svo fór að hellirigna.  
  Og þannig gekk þetta í röskan áratug.  

Þá ber svo við einn morguninn að það er rigning þegar ég kem út á svalirnar.  
  Ég hélt samt vana mínum og beið.  
  Stóð þarna upp við svaladyrnar í skjóli neðan undir þakskegginu.  
  Og viti menn.  
  Nákvæmlega klukkan tíu mínútur yfir níu birtist Ólafur Jóhann, teinréttur eins og tindáti, við Suðurgötuhornið. Hann er brosleitur og vingsar handleggjunum á göngunni, valhoppar aukin heldur í þriðja hverju spori.  
  Og það er óðara stytt upp og komið glaðasólskin í öllum Miðbænum.  
  Fyrst í stað var ég að undrast þessar náttúruhamfarir, en í hádegisfréttunum var svo greint frá því að Ólafur Jóhann Sigurðsson rithöfundur hefði fengið bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs, fyrstur Íslendinga.  

Þetta sama lag var svo á hlutunum alla þá daga sem Ólafur Jóhann átti ólifaða.  
  Hann kom með sólskinið í Miðbæinn á hverjum morgni.  
  Þann tíma hef ég stundum heyrt veðurfræðinga kalla sæluveðrin miklu í Miðbæ Reykjavíkur.  

Fáeinum árum seinna vann svo frændi minn einn þessi sömu verðlaun. Hafði þá ekki getað heilsað mér í áratug út af einhverjum tittlingaskít sem okkur hafði borið á milli. Og var dagfarslega þá eins og þrumuguð á svipinn.  
  Enda heitir maðurinn Thor.  

Nokkru eftir að tilkynnt var um úthlutun Norðurlandaverðlaunanna mættumst við Thor á Borgarastéttinni, framan við Pósthúsið held ég.  
Og viti menn.  
  Hann er með geislandi sælusvip, en berhöfðaður, svo hann bara tekur ofan fyrir mér glaðbeitt höfuðið og hneigir búkinn um leið og hann stígur menúettskref (með skælbrosandi andlitið á sér undir hendinni).  
Ég hneigi mig náttúrlega líka og stíg eitt menúettspor (þetta er í ættinni), en sem ég beygi mig sé ég að frændi minn snertir ekki gangstéttina með skósólunum.  
  Það beinlínis vatnar undir hann.  
  Og ég má segja að síðan hafi hann varla slitið skóm að neinu marki.  
Þetta sama hafði ég heyrt um Ólaf Jóhann Sigurðssson og Atla Heimi (sem líka fékk Norðurlandaverðlaunin á sínu sviði), en ég sé aldrei Einar Má Guðmundsson svo ég veit ekki hvort hann er farinn að slíta skónum sínum aftur.  
  Fríða Sigurðar og Björk Guðmundsdóttir sýnast mér halda óbreyttu göngulagi.  

Þetta eru náttúrlega slæmar fréttir fyrir skósmiði og skóbúðirnar. Og lengi vel þótti mér það ljóður á verðlaunaveitingum. Þangað til athugull maður greindi mér frá því að honum virtist eins og hin öll, sem höfðu verið tilnefnd en fengu svo engin verðlaun, stigu upp frá því einhvern veginn miklu fastar til jarðar.  
  Og fyrst sólskinið hafði vaxið svona í Miðbænum (og veðrin náttúrlega orðin kyrrari líka) af þessum verðlaunaveitingum, auk þess sem aðrir sáu fyrir skóslitinu þó verðlaunahafarnir svifu um léttir eins og fiðrildi, hlaut ég að endurbæta afstöðu mína til bókmenntaverðlauna almennt.  
  Þau leiða margt gott af sér líka.  
  Ég vil því hér með biðja fólk sem enn er að amast við bókmenntaverðlaunum að yfirvega þau mál vandlega, um leið og ég ítreka hamingjuóskir mínar til þeirra Böðvars og Þorsteins og bið þá að dreifa um sig miklu sólarljósi bæði hér í Miðbænum og annars staðar þar sem svifléttar leiðir þeirra liggja.  
  Aðrir sjá svo um það að halda skósliti Landans í eðlilegu jafnvægi.  
  Því má víst alveg treysta.  
  

Ef mig ekki misminnir um texta minn var ég þar að grufla í sambandi þjóðar (kjósenda) annars vegar og stjórnmálamanna hins vegar.   
Og þurfti í því samhengi að grípa til orða sem höfðu fulla merkingu (og fordóma).   
Ég var þó ekki að nota þessi orð "stjórnmálamönnum til vansa" eins og St.B. segir. Aldrei mundi mig einu sinni dreyma um að segja stjórnmálamönnum neitt til vansa. Það er mér ofvaxið, enda sjá þeir best um það sjálfir. En ég þurfti samt orð með fulla og ótvíræða merkingu, úr því ég var nú að velta fyrir mér afstöðu lifandi fólks (kjósenda) til þeirra.   
En sá sem brúkar orð með ótvíræðri merkingu nú til dags er kominn inn á bannsvæði. Hann má fara að vara sig.   
Hvernig stendur á því?   

Jú, velferðarríkið er hugsjón um jafnræði og almenn réttindi.   
Ekki er það upphafsmönnum þeirra góðu hugsjóna að kenna þó sporgöngufólkið hafi vikið sér undan framkvæmd hennar og allri vitlegri umræðu með því að leggja bann á notkun flestra þeirra orða sem merkja eitthvert vandamálanna sem til stóð að leysa.   
Og fyrirskipa skrauthvörf í staðinn.   

Siðareglur ofdekraðra millistétta leggja bann á það að tala um negra, fávita, vanþróaðar þjóðir, tatara, eskimóa, lappa og indíána.   
Þess í stað ber að nefna þessi fyrirbæri litað fólk, þroskahefta, fólk á þróunarsvæðum, rommfólkið, inúíta, sama og frumbyggja Ameríku.   
Og nú má ekki lengur kalla ungt fólk eiturlyfjasvelgi heldur er það "í neyslu".   
Svona tepruskapur leysir vitaskuld ekki nokkurn vanda, enda naumast til þess ætlaður.   
Vandinn sem leysa þarf er eftir sem áður þessi hér: að láta negra, fávita, vanþróaðar þjóðir, tatara, eskimóa, lappa og indíána njóta jafnræðis. Það gerum við best með því að breyta hugarfarinu og segja þessi orð með öðrum hljómi sem kemur innan frá. Þar gerast hugarfarsbreytingarnar, hitt er barasta flótti, sem smám saman hefur orðið að ritskoðun allra tungumála.   
Getur ekki verið að þetta siðaboð skrauthvarfanna sé upphaflega komið frá einhverjum lobbýistum hjá Sameinuðu þjóðunum?   
Hápunktur þessarar vitleysu varð svo í Noregi fyrir skemmstu. Þegar Norska málnefndin ákvað að útrýma Norðmönnum í nafni skrauthvarfamannréttinda.   
"Orðið Norðmaður" segir nefndin,"er karlkyns og fer í bága við jafnréttislög.   
Finna þarf annað orð sem nær yfir bæði kynin".   
Norðmenni væri líkast til lausnin ef þessi þjóð, sem maður þorir varla lengur að nefna á nafn, væri ekki búin að týna niður danskri tungu.   
Og íbúar Noregs verða fljótir að gleyma öðrum jafnræðiskröfum í rifrildi um þetta.   
Hér er flóttinn frá jafnræðishugsuninni kominn á leiðarenda, orðinn að hreinræktuðum  fasisma. Ritskoðun sem ætlar að útrýma heilli þjóð.   
Sagði ekki Njáluhöfundur um Bergþóru, konu Njáls, að hún væri drengur góður? (En Snorri segir að drengir heiti góðir menn og batnandi).   
Ber nú ekki Íslenskri málnefnd að endurskoða Njálu og láta hana héðan af segja að Bergþóra sé góð stelpa?   
En hvað mundi það merkja?   
   
Þannig er skrauthvarfamannúðin.   
Hjartveikur aumingi sem ég þekki fær stundum sára bringspalaverki og ætlaði að leysa málið með því að kalla þá bara brjóstsviða. Og gerði það í nokkra mánuði. Afleiðingin varð magasár (enda brjóstsviðinn nokkurs konar skrauthvörf um byrjandi magasár). Og nú er hann með tvenna sjúkdóma fyrir einn.   
Þannig fer þeim sem ætla að leysa öll vandamál með fagurgala. Heimurinn breytist ekki til neinna bóta við það.   

Maður sem ég kannast við álpaðist um daginn á fund hjá mannréttindafrömuðum hér í bæ.   
Þessi náungi er enginn mannréttindafrömuður sjálfur, en hann ver sig þegar hann er beittur rangindum. Ef hver og einn gerði það mundum við enga mannréttindafrömuði þurfa.   
Okkar manni líkaði ekki það sem hann heyrði, fannst það enga staðgóða merkingu hafa. Ræður frömuðanna voru eintóm skrauthvörf.   
Þetta rifjast einhvern veginn upp núna.   
Á útleiðinni af mannréttindafrömuðasamkomunni var minn maður að tuldra fyrir munni sér þetta nýyrði: saumaklúbbamannréttindi.   
Honum þótti ekki góðs að vænta af öllu þessu krauthvarfatali.   
Vissi eiginlega varla hvort það var orsök ellegar afleiðing.   
Yfirleitt er það ríkisvaldið sem brýtur rétt á einstaklingnum. En atvinnumannréttindafrömuðirnir eru þó á launum hjá ríkinu, eins og brunaliðið væri undir forsjá brennuvargsins sjálfs.   
Af merkingarlausu skrauthvarfatali þeirra um mannréttindabrot hinu megin á hnettinum verður ekki annað ráðið en það sé algjört  sæluríki, sem greiðir þeim launin.   
Þögnin um brotalamir á heimaslóðunum ískrar þó handan um orðfæri þessa fólks.   
- Saumaklúbbamannréttindaþvaður.   
Nú er orðið þó komið á prent.  

Guðmundur Ólafsson stamar að vísu ekki, heldur er hann fjarska vel mæltur og hefur snaggaralega framsetningu á afstöðu sinni. Tekst líka oft að virðast þó nokkuð sjálfstæður í skoðunum.   
Samt grunar mig að hann gæti hafa verið að halda í rófuna á einhverjum voldugum aðila þegar hann snérist gegn náttúruverndarsjónarmiði Kjósverja og fleiri sem búa í námunda við fyrirhugaða álverksmiðju á Grundartanga og hafa viðurværi sitt af búskap eða þjónustu við ferðamenn (en sjónarmið þeirra voru mjög uppi á borðinu um þær mundir sem GÓL var kallaður í laufskálaþáttinn, og höfðu fengið meira rúm í fjölmiðlum en ráðuneyti iðnaðarmála þótti sanngjarnt).   

Um afstöðu Græningjanna í Kjósinni sagði Guðmundur þetta meðal annars (til kvaddur í laufskálaþáttinn og sérlega aðspurður):   
- Iss, þetta eru bara eiginhagsmunasjónarmið hjá bændunum þarna í Kjósinni!   
Þetta sagði hann með raddblæ sem gaf ríflega fyrirlitningu til kynna.   
Það gat hann alveg látið vera.   

Ég held nefnilega að maður sem talar alla jafna greindarlega, eins og GÓL gerir, hljóti að vita um þá einföldu staðreynd lífsins að skoðanir og afstaða fólks er birtingarform hagsmuna þess.   
Einkanlega þegar verið er að ræða um jörðina sem menn standa á.   
Jafnvel við, sem enga hagfræðimenntun höfum, sjáum vel að deilan um græna jörð eða mengaða stendur á milli lífshagsmuna jarðarbúa annars vegar og verslunarhagsmuna fárra iðnjöfra (og ríkisstjórna) hins vegar.   
Að því leytinu er líkt á komið með deiluaðilana báða.   
Munurinn er hins vegar sá að verslunarhagsmunir iðnjöfranna (og ríkisstjórnanna) eru bara skammtímasjónarmið en hagsmunir allra jarðarbúa byggjast fremur á langtímasjónarmiðum. Enda er gróðinn af því sem spillir jörðinni öllu fljótteknari en ábatinn, sem fæst af því að yrkja hana af náttúrlegu hæglæti.   

Með því að hafa hagsmunatengsl langtímasjónarmiðsins í flimtingum en láta þess alveg ógetið, að hagsmunir stjórni líka skammtímasjónarmiðinu hefur GÓL í raun tekið afstöðu til deilunnar - og það í krafti síns fræðilega átorítets.   
Nú er ég ekki að segja að það sé beinlínis óvanalegt að háskólamaður fylki sér með skammtímasjónarmiðinu og á móti langtímasjónarmiðinu.   
Hefðin segir jafnvel að svo eigi að vera.   
Það hjálpar Guðmundi líka að hnykkja á þessum ummælum sínum að langtímasjónarmiðsmennirnir úr Kjósinni hafa yfirleitt stutt mál sitt skammtímarökum.   
Hvernig sem á því stendur.   

Næsti leikur þeirra skammtímasjónarmiðsmanna kom (eðlilega) frá Akranesi þar sem bæjarstjóri og aðrir fyrirmenn hafa stofnað til almennra undirskrifta til að styðja kröfuna um álverksmiðju á Grundartanga þegar í stað.   
Á opnum fundi um þessi mál heyrðust margir styðja skammtímasjónarmið með langtímarökum.   
Hvernig sem á því stendur.   
Þeir tilfærðu ávinninginn sem börnum þeirra, barnabörnum og barnabarnabörnum yrði að því að geta um alla framtíð gengið að störfum í álverksmiðjunni á Grundartanga.   
Það minnir á fleyga setningu sem héraðshöfðinginn Jeggvan úr Bæ sagði á fundi þar sem ýmsir tækfærissinnar höfðu farið mærðarorðum um allt það sem þeir vildu gera fyrir afkomendurna.   
Þá stóð Jeggvan upp og sagði:   
- Ég skil þetta nú bara ekki. Þið viljið setja okkur á höfuðið til að gera öll ósköpin fyrir óborna afkomendur okkar. Hvað hafa þeir svosem gert fyrir okkur?   
Að breyttu breytanda vildi ég mega gera orð hans að mínum.   

Heimildir sem ég treysti fullkomlega segja mér að fyrir þá milljarða sem taka þarf að láni vegna Grundartangaverksmiðjunnar nýju megi skapa tíu sinnum fleiri ársverk í nærri hvaða starfsgrein sem er.   
Aðrar heimildir, sem ég treysti jafn vel, segja mér að við læknisskoðanir á starfsfólki álverksmiðjunnar í Straumsvík hafi steinlunga á einhverju stigi (og fleiri lungnasjúkdómar) undantekningarlaust fundist í þeim sem unnið hafa einhver ár í því iðjuveri.   
En þessar rannsóknir hafa verið gerðar á vegum ríkisins, og niðurstöðurnar eru leyndarmál.   
Vonandi hafa heimildarmenn mínir bara misskilið þetta allt. Það yrði þá leiðrétt (nema ráðuneytin ætli sér enn einu sinni að treysta gleymskunni til að koma öllum staðreyndum fyrir kattarnef).   

En á meðan þessar fullyrðingar hafa ekki verið hraktar þykir mér rétt að halda mig við afstöðu Jeggvans úr Bæ og segja við þá skammtímaspámennina með langtímarökin:   
- Ég skil þetta nú bara ekki. Þið viljið eyða þeim peningum sem gátu fært afkomendum ykkar eitt þúsund heilsusamleg æviverk í það að farga hundraði þeirra langt um aldur fram (og láta níu hundruð þeirra ganga atvinnulausa). Hafa þessir afkomendur gert ykkur eitthvað?   

Þetta leiðir huga minn að höfundi sögunnar um Svejk góðadáta, sem hét Jaroslav Hasek (f. 1883) og gaf sig út fyrir að vera bóhem og stjórnleysingi.  
  Um hann gengu margar þjóðsögur í Tékklandi löngu áður en hann var jarðsettur (1923).  
  Hér kemur ein:  

JH var staddur á vormarkaði einhvers staðar á Mæri. Þar var margt um manninn og lífleg verslun. En skáldið hafði ekkert til að selja, þurfti aftur á móti bæði að éta og drekka, einkum þó að drekka.  
  Hann var ekki seinn að leysa úr þeim vanda.  
  Festi kaup á meðalstóru veitingatjaldi (upp á krít), reisti það miðsvæðis á sölutorginu, hafði tjaldopin vandlega lokuð svo ekki sæist inn.  
  Setti upp skilti við annað tjaldopið með eftirfarandi áletrun:  
  Hér færð þú svar við leyndardómnum óttalega. Aðgangur kr. 10,-. En þetta var í þá daga meðan tíkallinn enn var tíkall, eins og stundum er sagt í Tékkalandi.  
  Undir skiltinu stóð semsé dyravörður og heimti aðgangseyri, gerði sparlega rifu á tjaldopið og hleypti gesti og gesti inn strax og sá næsti á undan hafði lokið sér af. Þá heyrðust innan úr tjaldinu tveir smellir og niðurbælt undrunaróp, síðan kom gesturinn hratandi út um hitt tjaldopið og hélt um kafrjóða vangana, var á svipinn eins og sá sem fengið hefur svar við alveg óttalegum leyndardómi, skimaði flóttalega í kring um sig og laumaðist burt.  
  Það leið því ekki á löngu þar til heillöng biðröð hafði myndast.  
  Fyrir ágóðann af þessari þjónustu lifðu skáldið Jaroslav Hasek og drykkjufélagar hans heilan mánuð í vellystingum praktuglega.  

En hvað gerðist þá í tjaldinu?  
  Jú, skáldið sat þar við borð hlaðið bjórkrúsum og drakk. Strax og gesturinn kom inn fyrir reis Hasek, stór og vambmikill og skælbrosandi upp úr sætinu, þreif heljartaki í bringu gestsins og sló hann með handarbakinu bylmingshögg á hægri vanga. Beið þess ekkert að komumaður byði hinn vangann heldur sló hann strax með flötum lófa á vinstri kjammann.  
  Ekki var það högg minna.  
  Síðan dró skáldið kúnna sinn fast upp að sér og hvíslaði blíðlega að honum (kvenfólki var ekki hleypt inn):  
  - Hafðu nú þetta fyrir andskotans forvitnina!  
  Að svo búnu hrinti skáldið kúnnanum beint út um opið á hinum stafni tjaldsins, settist og fékk sér bjórsopa áður en hann kallaði:  
  - Næsti, gjöra svo vel!  

Í heilan mánuð var skáldið á margföldum launum hæstaréttardómara við þessa iðju sína.  
  Þegar Tékkar segja manni þessa sögu eru þeir ýmist að hneykslast á ósvífni skálds síns eða að prísa ráðkænsku hans og hugarflug.  
  En það má líka skilja söguna á annan veg.  
  JH var yfirlýstur stjórnleysingi og hlýtur að hafa velt fyrir sér grundvallarþáttum anarkistísks stjórnarfars.  
  Getur ekki verið að þessi ábatavænlegi hrekkur hans sé í eðli sínu lýsing á dómsvaldi sjórnleysingja?  

Mér er náttúrlega vel ljóst að Vilhjálmur Árnason, Páll Skúlason og Þorsteinn Gylfason mundu segja ykkur það í einum kór (ef þeir læsu þetta) að hugtakið dómsvald stjórnleysingja er mótsögn í sjálfu sér, lokleysa.  
  En hér í heimi er margt á kreiki sem heimspekingar vorir aldrei sjá (eins og kerlingin sagði).  
  Og svona skrifar vitaskuld sá einn sem kynnst hefur stjórnlausu dómsvaldi í raun (til að mynda aðferðum Hæstaréttar Íslands eða æðstu dómstóla Bretlands).  

Mér kom þetta í hug á föstudaginn var, en þá rann fjarska svartur dagur yfir dómsvald stjórnleysingja.  
  Fréttir dagsins voru allar löðrandi í borgaralegum kröfum um hlutlaust réttarfar (eins og við er að búast þar sem frjálshyggjupostular á borð við Vatslav Klás fá að leika lausum hala).  
  Jafnvel fréttirnar í ríkisútvarpi- og sjónvarpi greindu frá því að Kóka Kóla á Íslandi krefðist endurupptöku mála fyrir Hæstarétti vegna stjórnleysingjadómgæslu, sem fyrirtækið telur brjóta í bága við góðan borgaralegan skikk.  
  Daginn áður höfðu æðstu dómsvöld Bretaveldis orðið að sleppa þrem kónum sem voru barðir til játningar fyrir átján árum.  
  Þeir dönsuðu fagnandi um sjónvarpsskjáina í hverri stofu hér.  
  
  Ofan á þetta bættist svo fréttin um Sævar Sísíelskí, sem rogaðist með hestburð af nýjum skjölum í Guðmundarog Geirfinnsmáli inn í tjaldbúð Hæstaréttar Íslands.  
  Hann segist líka hafa verið barinn til játningar.  
  Því miður gat réttarforsetinn ekki tekið á móti skjölunum því hann dæmdi hinn margbarða sakborning á sínum tíma í Sakadómi.  
  Varaforseti réttarins, Pétur Kr. Hafstein, tók við bunkanum af Sævari. En hann er svosem líka alveg verðugur fulltrúi stjórnleysingjaréttarfarsins.  
  En við þetta tækifæri var Pétur ekki neitt viðlíka brosleitur og Jaroslav Hasek hafði verið í sínum tjaldbúðum forðum daga.  
  Þvert á móti.  
  Svona upplit hefði þó trúlega komið á Jaroslav ef einhver gesturinn hefði brugðist við með því að gefa honum einn á lúðurinn.  
  En það gerðu menn ekki í þá daga á meðan tíkallinn var ennþá tíkall og réttarfar stjórnleysingja naut fullrar virðingar.  

Þetta eru strangar kröfur sem fylgja verður án undantekningar. Það er ekki aðför að dómara að gera svona kröfur til hans. Það er virðing fyrir honum.   
Í þessum málum eiga smekksatriði hvergi heima.   
Það gildir einu hversu vel mönnum líst á persónu P.Kr.H. ef hann ætlar að sitja í dómarasæti yfir þeim eftir að hafa brotið augljósa hæfisforsendu starfsgeinar sinnar.   
Til eru þeir lögmenn hérlendis, sem líta svo á að þessi opinbera fjársöfnun P.Kr.H. orsaki ekki bara almennt vanhæfi hans persónulega (vegna þess dómgreindarskorts sem athæfið vitnar um) heldur sitji Hæstiréttur Íslands nú allur vanhæfur að störfum (vegna aðgerðarleysis gagnvart þessum dómgreindarskorti P.Kr H).   
Það er þeirra lögmæta álit.   
En Hæstiréttur einn getur skorið úr svona álitamálum og þarf að gera það með þeim hætti að allir þegnar landsins uni við.   
Dómarar réttarins gætu t.a.m. allir sagt af sér í samræmi við álit lögmannanna sem til var vitnað.   
En flestir telja nú fremur ólíklegt að þau geri það.   

Þetta er að verða nokkuð alvörugefinn pistill.   
En þá kemur Össur Skarphéðinsson með grínið og segir (í DV 28.02):   
"Ég studdi ekki Pétur Hafstein í forsetakjöri, en í kosningabaráttunni þá ávann hann sér virðingu mína og flestra sem ég þekki fyrir einstaka mannkosti. Á forsetaframboð manns sem býður fram mannkosti sína í þágu þjóðarinnar og tapar að verða til þess að rústa feril hans í lífinu?   
Þeir sem vilja slíkt réttlæti lifa í heimi ranglætis. Það er ljóst að löggjafinn heimilar hæstaréttarardómurum að bjóða sig fram til forseta og ég hlýt, sem fyrrverandi ráðherra, að setja sjálfan mig í spor Péturs Hafstein og spyrja hvort kosningabaráttan geri menn óhæfa til að gegna ráðherraembætti ..."   

Af hverju held ég að Össur löggjafi og fyrrum ráðherra sé að grínast með lesendur sína?   
Af því að ég trúi því ekki að maður sem skilur silunginn í Þingvallavatni og heyrir kvarnirnar skrölta í höfðum samþingsmanna sinna, ef þeir hrista höfuðið, skilji ekki hugtakið vanhæfi (sem spurt var um).   
Og rugli því saman við vanhæfni.   
Vanhæfi er nánast áþreifanlegt hugtak (eins og ég var að segja) og er haft um brot á mjög ströngum reglum um setu manna í dómi.   
Hæfi eða vanhæfi Péturs Kr. Hafstein til setu í Hæstarétti Íslands er öldungis óháð því hvort auglýingastofunum hefur tekist að byggja upp traust Össurar og fleiri á mannkostum hæstaréttardómarans.   
Þetta veit Össur náttúrlega.   
Hann veit það trúlega líka, að það er öldungis óljóst hvort lögin heimila hæstaréttardómurum að bjóða sig fram til forseta. Um það eru hinir hæfustu lögmenn hreint ekki sammála.   
Fjölmargir líta svo á að hæstaréttardómari verði að segja af sér embætti áður en hann býður sig fram til þings eða forseta.   
Það byggja þeir á reglu sem flestir leggja til grundvallar góðu lýðræði: dómsvald þarf að vera óháð bæði löggjafarvaldi og framkvæmdavaldi.   
Hafi Össur ekki heyrt þær raddir lifir hann í veröld þar sem öllum er sama um réttlætið.   
Og það er nú mergurinn málsins.   

Sú einstæða gamansemi, sem birtist í svari Össurar Skarphéðinssonar sprettur vafalaust af hæversku og tillitssemi við samþingsmennina.   
Hann vill ekki vera að státa sig af því að vita neitt meira en þau, sem með honum verma þingbekkina við Austurvöll. Jafnvel þó hann skilji vel Þingvallasilunginn og heyri kvarnirnar í höfðum félaga sinna skrölta þegar erfið mál eru á döfinni.   

Kannski veit hann jafnvel líka að löggjafinn er skyldugur til að fylgjast með störfum dómstóla, og hefur jafnvel látið til sín taka ef hæstaréttardómarar fara að stunda okurlán eða reka sprúttsölu.   
En hann leggur vitaskuld megináhersluna á þá vitneskju, sem áreiðanlega er dýrasta sameign alþingismanna, að lýðskrumið borgar sig best, ef menn vilja komast í þingsæti og þaðan í ráðherrastól.   
Enda spyr hann í nokkurri angist hvort kosningabaráttan geri menn óhæfa til að gegna ráðherraembætti.   
Svarið er líklega: - Já. Ef sú kosningabarátta er byggð á lýðskrumi einu.   
Það er nú brandarinn.   
   

Lengi vel óttuðust margir svokallaða yfirburði Morgunblaðsins. Fannst það "bera höfuð og herðar" yfir aðra fjölmiðla landsins. Töluðu jafnvel um "Ægishjálm" í því sambandi.   
Og herðarnar ber Mogginn að vísu hátt yfir önnur dagblöð. Gæfa okkar er hins vegar sú að á herðum Moggans situr ekkert höfuð. Mogginn er eins konar höfuðlaus Mökkurkálfi sem stendur álengdar með Ægishjálminn sinn í hendinni.   
Smám saman hefur fólk vanist þessari yfirburðastöðu blaðsins fjarri átökum daganna. Og líka gleymt því (eða kannski ekki vitað) hvers vegna þessi Mökkurkálfi setur Ægishjálminn aldrei upp.   
Finnst að Blaðið sé barasta að taka ofan fyrir öllu og öllum.   

Mörgum þykir það nokkuð heppilegt að Mogginn skuli ekki hafa neitt höfuð til að bera sinn Ægishjálm. Fyrst menn láta sér nægja andríki fasteignaauglýsinga, atvinnutilboða og minningargreina fyrir kr. 125,- á dag. En Moggi er löngu hættur að blanda sér í nein háskalegri átök en þau sem gætu rúmast í þessum þrennu  bókmenntaformum.   
Það vantar semsé í hann allan lífsháska, eins og Steinn líka sagði forðum daga um skáldakynslóð ritstjórans, Matthíasar Jóhannessen, í frægu viðtali við "Líf og list".   
Nóg um það.   

Tilefni þessarar greinar er komið beint úr seinasta tölublaði Helgarpóstsins.   
Eins og vera ber í nútíma blaðamennsku á samkeppnismarkaði.   
Á fjórðu síðu blasir frú Margrét Frímannsdóttir, formaður Alþýðubandalagsins, við lesandanum, stássleg og nýlitgreind, og segir að íslenskur fjölmiðlaheimur sé á klafa einokunar.   
Hún virðist trúa staðfastlega á lausnarorð samkeppninnar eins og títt er um nútíma-sósíalista. Vill láta Samkeppnisráð stöðva braskið með fjölmiðlana og tryggja eðlileg áflog á milli dagblaða, útvarpsstöðva og sjónvarpsstöðva.   
Þannig ætlar sú góða frú að færa okkur frelsið og tryggja opna umræðu í samfélaginu.   
- Samkeppnin er ágæt að vissu marki, segir hún.   

En dokum nú aðeins við og spyrjum nokkurra spurninga:  

• Hvað hefur samkeppnismarkaðurinn gert fyrir fjölmiðlana hér?
• Er þjóðfélagsumræða opnari og frjórri í seinni tíð?
• Er fréttaflutningur skilvirkari?
• Er meira samhengi í starfi fjölmiðlanna?
• Gegna þeir betur hlutverki sínu sem "fjórða valdið" í samfélaginu?

Allt hefur þetta orðið til að rýra gildi dagblaðanna, útvarpanna og sjónvarpanna og þrengja að opinni, heiðarlegri umræðu.   
Skríbentarnir eru eins og fangar, hver í sínu búri, og mega ekki tala við fanga í öðrum búrum þó þeir fegnir vildu. Og það endist enginn lengi til að ræða við sjálfan sig og klefafélagana.   
Þessi innilokun hefur leitt til hnignandi fagmennsku.   
Blöð eru verr skrifuð, það er verr talað í útvarpsstöðvunum, en sjónvarpsfólkið hefur raunar aldrei lært að hugsa eða vinna.   
Margt af starfsfólki fjölmiðlanna er miklum hæfileikum gætt. En hæfileikar þess fá bara ekki að njóta sín.   
Við svona aðstæður verða hæfileikar beinlínis óæskilegir.   

Niðurstaðan af þessu braski öllu er smám saman að verða nokkurs konar andleg klánun á fjölmiðlafólki.   
Þannig hefur samkeppnishugsunin rústað alla miðla hér, því heiðarleg, einbeitt og fagleg blaðamennska er orðin að hlutskipti einmanans.   

Meðan sjálft þyngdaraflið situr þannig í flugmálastjórn fjölmiðlaheimsins er heldur ekki von á mjög upplyftandi ástandi.   
Spurningin er bara þessi: Fyrst dagblöðin, útvörpin og sjónvörpin hér þola samkeppnina svona illa, er þá fákeppni eða einokun lausnin?   
Eða er kannski engin lausn?   
Nema sú að keppast við að læra önnur tungumál svo við getum nýtt okkur erlenda fjölmiðla, sem víða hafa varðveitt þó nokkurn lífskraft?   
Sumir hverjir.   

Strax á fimmtudag hrindi í mig fólk sem allt var að fagna því sama.   
- Þú ert að láta Margréti Frímannsdóttur hafa það óþvegið! sagði það.   
- Ha? sagði ég og kannaðist ekki við neitt.   
Fór og keypti Helgarpóstinn; og mikil ósköp:   
Í greininni miðri situr stórletursklausa þar sem tilvitnun í Margréti, algert aukaatriði, er tekin út úr textanum. Þetta er til siðs í nútíma blaðamennsku.   
Var upphaflega gert til að hnykkja á því sem var kjarni málsins og beina huga lesandans að meginefni textans.   

En nú orðið held ég að fæstir lesi í raun neitt annað en stórletruðu útdrættina. Og þeir eru nú orðið margoft notaðir fremur til að drepa skrifum greinarhöfunda á dreif.   
Það er eins og umbrotsfólk (og prófarkalesarar) telji sig eiga að sjá um það að draga tennurnar úr þeim textum sem greinarhöfundarnir senda inn í myrkviði ritvinnsluforritanna.   

Í þessum vesalings texta mínum kom fyrir setningin: "Niðurstaðan af þessu braski öllu er smám saman að verða eins konar andleg klánun á fjölmiðlafólki".   
Mér hafði semsé dottið í hug að fara í svolítinn orðaleik með tískuhugtakið klónun (og tengja það kláninu).   
Prófarkalesarinn vildi enga tvíræðni um þessi mál og "leiðrétti" klánun vitaskuld í klónun.   
Nú er ég ekkert að vola neitt yfir því að vera þannig borinn ráðum með hugsun eða orðafar í texta sem ég sendi frá mér. Þetta eru bara eðlileg vinnubrögð í nútíma prentverki. Og ég svosem helur ekkert að bjarga heiminum með umli mínu.   
En mér þykir verra að svona inngrip starfsfólksins á blöðunum leiða nánast undantekningarlaust burt frá allri hugsun og til flatari texta.   
Við lifum semsé á flatari tímum.   

Undir eins og ég gefst upp við að stjórna umli mínu sjálfur fer ég að hugsa um Vilhjálm Árnason siðfræðiheimspeking, sem nýlega var að kenna þjóðinni réttu tökin á tískuhugmyndinni klónun.   
Siðfræðiráðgjöf Háskólans hefur eiginlega tekið við af sálusorgurum kirkjunnar og sálfræðiþjónustu félagsmálastofnananna (sem eru fjárvana og áhrifalaus). Meðan ráðgjöf siðfræðinga er nógu einföld og jákvæð blasir við þeim heilmikill markaður.   
Ég heyri að Vilhjálmur er á sömu línu og ráðgjafar Clinton varðandi klónunina og það allt. Rétt er að klóna jurtir og óæðri dýr í klessu ef það skilar arði, en það er forkastanlegt að klóna manneskjur (jafnvel þó það skilaði arði).   

Í framhaldi af svo praktískri heimspeki með ljós hins stranga siðferðis í stýrinu má náttúrlega vel spyrja: - Hvað er svosem klónun annað en eftirherma á þeim dynti náttúrunnar að búa sér til eineggja tvíbura?   
Og þá dettur mér í hug sagan um Ingiríði að ofan og Ingiríði að neðan, sem gerðist, trúi ég, einhvers staðar á Vestfjörðum rétt upp úr fyrra stríði.   

Þær voru semsé eineggja tvíburasystur, annálaðar fyrir fríðleika, og höfðu báðar verið skírðar sama nafninu eins og títt var forðum daga á meðan barnadauðinn var meiri. Og fólk vildi vera alveg visst um að koma upp nafni, eins og sagt var.   
Báðar hétu þær eftir móðurömmu sinni.   
Þær uxu upp við gott atlæti í sjávarplássi fyrir vestan. Um tvítugt fengu þær báðar vinnu á stórbýli í miðri sveit þar sem gestagangur var óhemju mikill.   
Önnur kom í nýju vistina beint neðan úr sjávarplássinu. Hin, sem hafði skroppið í heimsókn til venslamanna uppi í afdal, kom ofan að.   
Svo einkennilega vildi til að þær komu báðar í nýju vistina á sama klukkutíma, önnur kom ofan túnið en hin kom upp túnið.   
Sem þessar framandi stúlkur voru óþekkjanlegar hvor frá annarri gripu menn til þess ráðs að kalla aðra þeirra Ingiríði að ofan en hina Ingiríði að neðan.   
Til að auðkenna þær.   

Ekki minnkaði gestagangurinn á stórbýlinu við komu systranna þangað.   
Allir flagarar sýslunnar gerðu sér erindi þetta sumar að kíkja á fljóðin.   
Og flagarar eru glöggir á stúlkur.   
Þeir snéru sér allir strax að Ingiríði að neðan en enginn þeirra svo mikið sem leit við Ingiríði að ofan.   
Þannig er nú þeirra eðli.   

Og eitthvað varð fyrir því undan að láta.   
Ingiríður að neðan varð argasta lauslætisdrós og drykkjukona með aldrinum.   
Dó um fertugt í rennusteininum (hér í Reykjavík um miðbik síðari styrjaldarinnar). Þá voru allir löngu hættir að rugla systrunum saman, en Ingiríður að ofan hélt brúðkaup sitt og gamla prófastsins viku eftir jarðarför systur sinnar. Varð ein fallegasta ekkja landsins um fimmtugt og dó í hárri elli nú fyrir skemmstu.   

Sögu þeirra systra má hafa til marks um það að náttúran sjálf er viss með að láta nýjar tilviljanir grípa inn í líf klónaðra einstaklinga, hversu alvarlega sem ráðvandir siðfræðingar líta á fikt með upprunalegt eðli manna. Og eitt orð getur verið öflugra en gen mannsins. Ef það er sagt á réttri stundu.   
Þannig er eðli málsins.   

En hvernig stendur annars á því að sala þessara efna hér innanlands þarf að vera til umræðu?   
Rekum við ekki embætti Tollstjóra með ærnum tilkostnaði? Á það embætti ekki að sjá til þess að eiturefnin berist aldrei inn í landið?   
Hvað er starfsfólk Tollstjóraembættisins að fást við dags daglega?   

Hér á skrifborðinu mínu liggur plagg sem hrað boði póstsins færði mér síðla kvölds á fimmtudaginn var. Það er dagsett sextán dögum fyrr, eða 03.03.1997. Þetta er ódulin hótun um aðför og uppboð á eigum mínum greiði ég ekki, innan mánaðar frá dagsetningu bréfsins, kr. 7.494,- ásamt áföllnum kostnaði.   
Þessu bréfi lýkur á orðunum: "Athygli yðar er sérstaklega vakin á að lágmarkskostnaður vegna beiðnar um nauðungarsölu er kr. 9000,-".   
Við hliðina á þessu ógnandi bréfi liggur greiðslustimpluð kvittun vegna  sömu 7.494,- krónu greiðslu. Enda hafði ég borgað þennan reikning á fimmtudagsmorguninn, ekki á gjalddaga að vísu. Hann var upphaflega ekki alveg rétt stílaður svo ég hafði beðið starfsmann Tollstjóra að breyta því og senda mér annan réttilega gerðan. Því hafði verið lofað en þegar mér þótti útséð um það að efndir yrðu á því loforði borgaði ég reikninginn.   
Og strax um kvöldið berst mér svo hraðbréfið með 16 daga gamalli dagsetningu.   

Nú gat það svosem verið að starfsemi Póststofu hefði farið eitthvað úrskeiðis, svo ég kannaði það mál. Niðurstaðan var sú, sem ég mæta vel trúi eftir margra ára góða reynslu af þjónustu pósthússins R-1, að það væri alveg útilokað að hraðbréf hefði verið tvær vikur á leiðinni eftir hálfu Austurstræti, hálfri Lækjargötu og upp hálfan Bókhlöðustíginn. Enda   
hafði þetta bréf verið póstlagt sama daginn og það var borið út.   
Í stað þess að tilkynna mér kurteislega að ég eigi ógreiddan þúsundkall, sem fallið hafi á skuld mína við Tollstjóraembættið meðan starfsmaðurinn var að svíkja loforð sitt við mig, er semsé spandérað öðrum þúsundkalli í sendiboða með hótunina, sem höfð er með falsaðri dagsetningu (líkast til í von um það að sú dagsetning yrði gild fyrir dómi).   
Svona verklag er náttúrlega engin lögfræði.   
Þetta er fúsk, sem ber vott um illfýsi og vilja til misnotkunar á embættisvaldi til að þjóna þeirri illfýsi.   
Hvaðan sem hún er sprottin.   

Úr því ég er nú farinn að granska sálarlíf Tollstjóraembættisins get ég heldur ekki haldið því leyndu að í janúarmánuði árið 1995 henti mig líkt atvik og hér virðist í undirbúningi.   
Þá var ég boðaður á skrifstofu Sýslumannsins í Reykjavík vegna "skuldar".   
Þar ætlaði lögmaður frá Tollstjóraembættinu sér að þingfesta uppboðsbeiðni á eigum mínum.   
Þegar ég vildi greina honum frá því, að þessi skuld væri ekki til, heldur skuldaði Tollstjóraembættið mér tvöfalt hærri upphæð, trylltist þessi tollheimtumaður og hegðaði sér eins og Gestapóforingi. Eftir langa mæðu tókst mér svo að kalla sýslufulltrúa á eintal fram á gang og biðja hann að útlista það fyrir lögfræðingnum hvernig ástatt væri. Það gerði þessi sýslufulltrúi með sóma, en hinn strunsaði fram í tölvu og sagðist ekki verða lengi að afsanna "þetta helvítis lygaþvaður".   
Þegar hann kom úr tölvunni eftir góða stund var hann öllu líkari rétt skapaðri manneskju, en hreytti því út úr sér við fulltrúann að málið ætti að falla niður, en yrti ekki á mig afsökunarorði fyrir mistökin. Hvarf svo á braut.   

Nú þykir mér ekki rétt að hugsa sem svo: Þeir eru að leggja mig í einelti hjá Tollinum.   
Þvert á móti kann ég urmul af hliðstæðum sögum um reynslu annarra.   
Nýlega var til að mynda greint frá því í blöðum að Tollurinn hefði látið gera roskinn hjartasjúkling gjaldþrota með milljóna kostnaði fyrir Landsbankann og ríkissjóð heldur en að semja við hann um lítilvægar tilhliðranir á uppgjöri í þrengingum mannsins á meðan hann var að ná sér aftur á strik eftir veikindakast.   
Og - fyrirgefðu Tollstjóri - nær undantekningarlaust nefna sögumenn mínir líkinguna við Gestapo. Það er leiður sannleikur, en verður þó að segjast.   
Hvers vegna finnst mönnum þetta?   

Sérfræðingur minn í valdsmannasálfræði segir að Gestapohugarfarið stafi af veikleika. Valdbeiting stafi af hræðslu eða beyglaðri sjálfsmynd.   
Fyrir þessum staðhæfingum ber hún marga og virta fræðimenn sem hafa þrautkannað viðfangsefnið.   
Getur það verið að misheppnun Tollstjóraembættisins (t.d. getuleysi til að hindra innflutning ólöglegra vímuefna) sé beinlínis orsök þess undarlega hugarástands sem stjórnar  tilhneigingu embættisins til að hundelta skilvísa greiðendur með öllum tiltækum ráðum (löglegum og ólöglegum) og fá dæmdar af þeim eigurnar?   
Væri jafnvel hugsanlegt að þetta mætti lækna með því að beina orku starfsfólksins og  fjárveitingu embættisins fremur að því að leysa skyldustörfin með sóma? Og byggja þannig upp traustari sjálfsmynd tollheimtumanna?   
Þá yrðu hér engin ólögleg efni til sölu og RLR slyppi úr vafasömum félagsskap dópsala. Og skilvísir greiðendur fengju að borga skuldirnar sínar við Tollstjóraembættið án þess reynt væri, með bellibrögðum eða hrottaskap, að gera þá gjaldþrota í leiðinni.   
Má semsé ekki rjúfa þennan meinsemdanna vítahring?   

Ungi maðurinn byrjar fyrstu greinina sína á glósum um stafsetninguna á eftirnafni mínu.   
Hann um það.   
En mig grunar samt að Davíð Stefánsson sé frumlegri en svo að hann þurfi að éta  hundflatar glósurnar út úr hverjum Meðal-Jóni Jónssyni. Því öllum þeim sem ekki nenna að hugsa málið finnst það náttúrlega yfirvættis skrítið, að ég skuli vilja ráða því sjálfur hvernig ég skrifa nafn mitt. Og það er minnstur vandinn að láta sér þá bara finnast það sama og öðrum finnst.   

Fyrir meir en þrem áratugum bjó ég hálft þriðja ár í viðurkenndu gerræðisríki sem þá hét Tékkóslóvakíska alþýðulýðveldið. Margt var þar náttúrlega bannað og víðtækt eftirlit haft með því hvernig menn skrifuðu, en samt hafði það einhvern veginn ekki hvarflað að neinum (þar í landi) að segja rithöfundum fyrir um það hvernig þeir skrifuðu nöfnin sín. Trúlega hefur það bara stafað af víðfrægu hugmyndaleysi skriffinna, sem við íbúarnir í gerræðisríkjunum fáum seint fullþakkað.   
Hitt get ég fullvissað bæði Davíð Stefánsson og köttinn hans um, að hefði einhverjum tékkneskum Hallgrími Snorrasyni þá dottið í hug að setja opinbert ritbann á stafsetningu eiginnafns einhvers kollega okkar hefðu allir Meðal-Jónar Tékkóslóslóvakíu líka haft um það hugsunarlausar flimtingar ef viðkomandi persóna hefði látið í ljós óánægju með yfirgang Hagstofunnar.   
Því fátt var þá algengara í Prag en heimóttarlegar glósur Meðal-Jóna um þá höfunda sem ætluðu sjálfir að skrifa textana sína, án tilhlutunar Yfirvaldsins.   
Og svo merkilegt sem það er; þeir sárafáu sem eitthvað voru að bauka með sjálfstæðar skoðanir í blöðunum báru kettina sína oft fyrir þeim. Það kölluðu beiskir andófsmenn "að stökkva í burt og segja mjá".   
Og það er fleira sameiginlegt með Tékkóslóvakíska alþýðulýðveldinu sáluga og Íslenska burgeisalýðveldinu í dag.   
Fyrir nokkru varð mér það á að skrifa Yfirvaldi hér (og nú) ábendingu um það að stofnun hans væri að rúlla yfir mig með löglausu athæfi og grunur lægi á því að sömu vafasömu aðferðunum væri beitt við allflesta þá sem við stofnunina þyrftu að skipta.   
Þetta Yfirvald reyndist að því leytinu skárra en kollegar hans margir, að hann svaraði mér þó samdægurs - tómu þrugli að vísu, sem endanlega færði sönnur á kenningu mína um löglaust athæfi stofnunar hans gagnvart bæði mér og öðrum. En það merkilega við svar hans var, að hann lauk bréfinu með því að minna á jafnræðisregluna sem náttúrlega er grundvallarhugtak í lýðræðislegu stjórnarfari - ef henni er beitt til að láta rétt lög ganga jafnt yfir alla.   
En sé þeirri góðu reglu snúið við og hún gerð að prinsípinu um það að láta alla mæta sömu lögbrotunum, hvort erum við þá stödd á Íslandi árið 1997 eða í Tékkóslóvakíu árið 1960?   
Ekki kann ég að svara því.   

Undanfarið hefur Hæstiréttur Íslands verið að kveða upp nokkra einlita dóma í eigin sökum. Niðurstaða þessara dóma hefur birt afstöðu réttarins til vanhæfishugtaksins sem að sínu leyti er undirstaða lýðræðislegs réttarfars, engu síður en fyrrnefnd jafnræðisregla. Vanhæfisskilmálar þurfa helst að vera ljósir og um fram allt hlutlægir (þ. e.a.s. objektívir).   
Svo dómsvaldið umturnist ekki í geðþóttavald.   
Eftir að hæstiréttur hefur úrskurðað þrívegis um eigin hæfi blasir það við að dómararnir hafa vikið til hliðar öllum hlutlægum reglum um þau mál. Regla þeirra er: Dómari er því aðeins vanhæfur að hann telji sig sjálfur vanhæfan.   
Vanhæfisforsendur Hæstaréttar Íslands eru fullkomlega huglægar (þ.e.a.s. súbjektívar).   
Þannig starfaði Hæstiréttur Tékkóslóvakíska alþýðulýðveldisins líka.   

Enn eitt sameiginlegt einkenni á Tékkó 1960 og Klakanum 1997 er það að Rannsóknarlögregla ríkisins er á kafi í því að hundelta þá sem vanvirða ríkistrúarbrögð (marxisma þar, kristindóm hér), sem enginn þó tekur að öðru leyti alvarlega. Og sýslunarmenn þagnarinnar, sem hér stjórna blöðum, útvörpum og sjónvörpum sitja líka kengbognir yfir því að ritskoða sjálfa sig.   
Þetta óþyrmilega stjórnarháttalag þoldu Tékkar (með 2ja ára hvíld á Dubcektímanum þó) frá því í febrúar 1948 þangað til í nóvember 1989, sem mér reiknast til að séu 501 mánuður eða rétt um 15.000 dagar.   
Það var ótrúleg þolinmæði.   
En þá hrundi þetta kerfi með undra hljóðlátum hætti, því Eilífðarríkið verður ekki byggt á ritskoðun, öfugri jafnræðisreglu, ímynduðum hæstarétti og lögreglueftirliti með trú þegnanna á einhver hindurvitni sem almenningi leiðast.   
Og nú sný ég mér loksins að bíómyndinni.   

Kolja eftir þá Sverák-feðga, sem Háskólabíó er að sýna um þessar mundir, verður að teljast alveg einstök kvikmynd.   
Hún þarf ekki margra megatonna bensínsprengingar eða bílaeltingaleiki til að flýja frá viðfangsefninu. Höfundarnir kunna að segja sögu og þeir halda sig því bara við efnið.   
Þetta er sagan af lífslistamanninum Frantísek Loka, sem er sellósnillingur á  eimsmælikvarða, en hefur lent í því óhappi að heimsækja bróður sinn, landflótta mann, á konsertferðum sínum erlendis (en listamenn alþýðulýðveldanna voru sendir til að kynna hugmyndafræði en ekki markaðsvöru eins og þeir íslensku).   
Og hefur því fallið í ónáð Yfirvaldsins.   

Með því að tímasetja viðburði myndarinnar síðari hluta árs 1989 tekst að segja söguna með svo afslöppuðum hætti, að fyrst í stað virðast karakterlýsingarnar vera eina erindi höfundanna við áhorfandann. Og þær eru svo nákvæmar og réttar, að persónur myndarinnar lifa í huga manns eins og gamlir kunningjar.   
En baksvið verksins, Prag á seinustu mánuðum þeirrar 15.000 daga vitleysu, sem ég nefndi hér að ofan, er líka bráðlifandi.   

Þegar frá líður og maður rifjar myndina upp koma til manns þúsund smáatriði og segja hvert sína sögu, þó þau ekki vildu spilla frásögninni meðan horft var.   
Þannig eru afburða listaverk - heil í gegn.   

Bara eitt atriði: Útifundurinn á Vatslavstorgi, þar sem almenningur stendur og hringlar lyklakippunum sínum sönglandi lágt: "Nú er komið að því".   
Þarna er hljóðlátustu þjóðfélagsbyltingu veraldarsögunnar lýst eins og hún í rauninni gekk fyrir sig.   
Frantísek er mættur með "fósturson" sinn, Kolja, á háhesti. Allir hringla lyklunum sínum, og einn þó ákafast: Rannsóknarlögreglufólinn, sem áður hafði yfirheyrt sellóleikarann Frantísek með offorsi og illum hótunum.   
Hann er þarna að hringja sig inn í "nýja kerfið".   

Nú er ég ekki beint að fullyrða að við munum fá að sjá Hagstofustjóra, Tollstjóra, Forseta hæstaréttar og fleiri hringla lyklunum á Lækjartorgi (með okkur fórnardýrum sínum).   
Okkar uppreisn kemur frekar að utan með vaxandi áhrifum Eevrópuréttar hérlendis.   
Þá munu ýmsar þagnir verða rofnar.   
Og þá dregur vonandi til þess um síðir að ég ráði því sjálfur hvernig nafnið mitt er stafsett og Davíð Stefánsson þurfi ekki að láta heimilisköttinn mjálma skoðanir sínar, heldur mæli þær fram sjálfur hátt og skýrt í sínu eigin volduga nafni.   

Fyrsti laugardagsþáttur SST eftir ákæruna vakti almenna hrifningu.   
Strákarnir héldu sínu striki en klæddu málflutning sinn í umbúðir, sem enginn gat fundið neitt að.   
Þeir fluttu okkur sína gerð af "Gullna hliðinu" eftir Davíð Stefánsson.   
Og "Gullna hliðið" er vitaskuld klassískt leikrit, sem stendur föstum fótum við hliðina á "Nýársnóttinni", "Skugga-Sveini" og "Íslandsklukkunni".   
Enginn lætur sér detta í hug að orða það verk við guðlast.   
Þegar Davíð Stefánsson sendi frá sér "Gullna hliðið" árið 1941 var hann 46 ára gamall og löngu viðurkenndur höfundur.   
Kátleg meðferð skáldsins á heilögum viðfangsefnum þótti bara sjálfsögð.   
 - Því hann Davíð var þá sko orðinn svo ógurlega mikið þjóðskáld (eins og ákveðinn málvinur Hemma Gunn mundi segja).   
Það sem SST tókst að benda okkur á var semsé þetta: Davíð Stefánsson frá Fagraskógi verður ekki kærður fyrir guðlast, altént ekki fyrir verk sem hann samdi árið 1941 eða síðar.   

Munkarnir á Möðruvöllum heitir annað leikrit eftir Davíð, það kom út árið 1925.   
Þá var Davíð bara þrítugur og enn ekki orðinn þjóðskáld (þó hann aldrei nema slægi rækilega í gegn með "Svörtum fjöðrum" hálfum áratug áður).   
Þá mátti bendla hann við guðlast og stofna til ritskoðunar á honum.   
Það er ég bær um, því móðurafi minn, Kristján Kristjánsson, var eini maðurinn á Siglufirði, sem neitaði að afhenda sóknarprestinum, séra Bjarna Þorsteinssyni, sitt eintak af bókum Davíðs Stefánssonar, þegar sá öndvegisklerkur vísiteraði árið 1926 og safnaði ritverkum skáldsins saman til brennslu.   
Þá var semsé heitt í kolunum út af "Munkunum á Möðruvöllum".   
Gaman væri annars að kanna hvort þetta hefur verið hluti af almennri tilskipun til presta landsins eða einkaframtak Siglufjarðarprestsins.   
Altént ber þetta vott um andann gagnvart hinu verðandi þjóðskáldi um miðjan þriðja áratuginn.   

Til er fræg saga af Kristjáni afa mínum og séra Bjarna.   
Þessi saga hefur gerst þann 14. október árið 1931.   
Fyrirmenn Siglufjarðar voru þá saman komnir í sjötugsafmæli prestsins síns og flestir búnir að flytja honum lofræður þegar Kristján, sem þá enn sinnti fjósverkum hjá Helga Hafliðasyni með ragarastörfum á síldarplani, smeygir sér inn bakdyramegin og sest við lágborðið fjærst afmælisbarninu og hlustar um stund á glamrið. Þangað til hann rís á fætur, slær í glasið sitt og segir:   
- Mig langar að greina hér frá draumi sem mig dreymdi í nótt.   
En Kristján var einmitt frægur draumamaður. Hann dreymdi fyrir daglátum og sá margoft atburði sem voru að gerast annars staðar á meðan hann svaf, enda upp alinn með huldufólki.   

Hann fékk því gott hljóð á meðan hann sagði draum sinn:   
"Mér þótti ég liggja hérna á kirjutröppunum og það var blindöskubylur, náttmyrkur og frost. Ég var orðinn stjarfur af kulda og þóttist vera að verða þarna úti. Þá kviknar eins og vonarbjarmi úti í sortanum. Og þegar bjarminn nálgast sé ég að þetta eru tveir menn. Presturinn okkar, hann séra Bjarni, í svörtum yfirfrakka með hatt, og honum fylgir annar maður, skeggjaður og í hvítum kyrtli, fjarska góðlegur að sjá.   
Og bjarminn stafaði af honum; lýsti upp nætursortann og hríðina. Um leið og þeir fara hjá verður Jesúsi rétt litið upp á kirkjutröppurnar og ég heyri hann segja við séra Bjarna:   
- Það liggur ósjálfbjarga maður á kirkjutröppunum þínum. Eigum við ekki að styðja hann á fætur?   
  Þá lítur séra Bjarni til mín sem snöggvast utan úr bjarmanum frá Jesúsi Kristi, og segir: - Nei, við skulum láta hann liggja. Þetta er bara fjósamaðurinn hans Helga Hafliðasonar. Áreiðanlega blindfullur.   
- Jæja, sagði Kristur þá, þetta er nú víst þín kirkjusókn.   
Og svo hurfu þeir bara með vonarbjarmann út í nóttina og sortann.   
En draumurinn var ekki lengri.   

Margir gamlir Siglfirðingar, sem ég hitti, eru að segja mér söguna, og allir hafa hana eins.   
Hún er semsé orðin að fullmótaðri þjóðsögu.   
Ég hef alltaf skilið þennan alþýðlega gorgeir hans afa míns við sóknarprestinn sinn á hátíðastund sem uppgjör við bókabrennumanninn séra Bjarna Þorsteinsson.   
Því að öðru leyti rímar persóna afa míns ekki við svona ruddaskap. Né heldur nafnið hans.   
En þessi uppsteytur hans gegn bókabrennum er ljós punktur í sögu ættarinnar. Ef einhver segði við mig (á knattspyrnumáli): - Með þessum leik hefur afi þinn útvegað þér farseðilinn til Strasborgar. Þá mundi ég svara:   
- Já, og fremur tvo en einn.   

Þegar ritskoðunin blossar upp getur það orðið fórnarlambinu til hjálpar að vera þjóðskáld, eins og dæmið um "Gullna hliðið" sýnir. En séu menn ekki orðnir þjóðskáld þarf að verja þá með gorgeir, eins og dæmið um "Munkana á Möðruvöllum", afa minn og séra Bjarna sýnir.  
Ég var hálfvegis að vona það með sjálfum mér, að SST-menn væru í rauninni orðnir að þjóðskáldum, en þeir í Kristilega Heita Pottinum barasta ekki búnir að frétta það.  
Flest bendir til þess.  
En sé það á hinn bóginn röng ályktun verður Ragnar Reykás hrl. að verja SST-menn með öllum þeim gorgeir, sem hann á til. Galdrabrennur má helst ekki líða árið 1997.*  

* Saksóknari hunskaðit seint og um síðir til að fella málið niður.   
  

Jónas ritstjóri bað grátmennið um viku frest til að athuga málið.   
Eftir vikuna kallaði hann dagskrárstjórann til sín og sagði:   
- Ég athugaði málið og það reyndist vera söluaukning á blaðinu þá daga, sem Þorgeir skrifar sjónvarpspistlana. Við höfum ekki ráð á því að segja honum upp.   
Og dagskrárstjórinn tölti heim í sjónvarpið sitt með skottið á milli lappanna.   
Þetta var á sínum tíma ekki venjuleg hegðun ritstjóra.   
Líklega má hafa þennan atburð til marks um það, að Sjálfstæðisflokkurinn væri að missa tökin á dagblaðinu Vísi (sem seinna varð Dagblaðið-Vísir).   
Örstutt skref var þarna stigið í átt til sjálfstæðari blaðamennsku.   

Hérlend blaða- útvarps og sjónvarpsmennska hlaut ritskoðunina eiginlega í vöggugjöf. Pólitískir flokkar áttu dagblöðin, ráku þau og réðu því hvað í þeim stóð. Smám saman urðu flokkarnir svo að einni órofa hagsmunaheild sem annar hluti hennar hafði ríkisvaldið í hendi sér en hinn beið með útrétta krumluna eftir því að taka við.   
Munurinn á þessu tvennu er ekki grundvöllur neinna átaka.   
Þetta er skrípamynd af lýðræði.   
Þetta er dulbúið eins flokks kerfi.   
Stundum finnst manni, að flokkarnir haldi bara í gömlu nöfnin sín til þess eins að veita Félagsvísindadeild Háskólans og Gallup vinnu enn um sinn a.m.k.   
Engan skiptir það lengur máli hvaða deildir pólitískrar einokunar sitja í ráðherrastólunum.   
Mogginn og DV hafa sömu stöðu og Pravda og Ísvestja höfðu á sínum tíma.   
Vöggugjöfina varðveita þau enn.   
Þau eru að vísu ekki málpípur Sjálfstæðisflokksins lengur, heldur málgögn nafnlausrar Fylkingar valdasjúkra smáborgara (FVS).   

Og hvað þá um sjónvarpið?   
Nýlega stóðu tveir háskólaprófessorar inná gólfi hjá fréttastjóra Ríkissjónvarpsins, hrínandi eins og staðir asnar.   
Annar var að hrína af því, að fréttir höfðu þá verið sagðar um það að fyrirtæki, sem hann hefur með að gera, fékk hærri upphæð úr Vísindasjóði en leyft er samkvæmt reglugerð. Það sem olli enn voðalegri hljóðum frá hinum prófessornum var það, að fréttastofan skyldi ekki fallast á að geyma fréttir af lögbrotum hans fram yfir rektorskosningar í Háskóla Íslands. En þar var hann í framboði.   
Hvorutveggja fréttin var þó aldrei nema beinharðar staðreyndir, sem heiðarleg fréttastofa er skyldug til að segja frá strax og upplýsingarnar berast.   
Hvað er hér á seyði?   

Þessar hrinur prófessoranna hafa síðan borist inn á síður hins volduga málgagns FVS, Morgunblaðsins.   
Þar standa þeir nú báðir á öskrunum, Sigurður Líndal og Vésteinn Ólason.   
Og það undarlega er að Bogi fréttastjóri og Kristín fréttamaður hafa bæði séð ástæðu til að svara þessum frumstæðu kröfum prófessoranna í nokkrum afsökunartóni.   
Vöggugjöf íslenskrar blaðamennsku er endingargóð.   
Af hverju segja þau þessum furstum ekki bara að þegja og hætta að verða sjálfum sér, Hinu Íslenska Bókmenntafélagi, Háskóla Íslands og þjóðinni allri til skammar?   
Það væri þó réttmætast.   

En þau eru vitaskuld dálítið feimin við sjálf sig og aðra.   
Hefðu fyrir löngu átt að byrja á byrjuninni.   
Því frá upphafi hafa miklu hljóðlátari og öflugri fulltrúar FVS staðið inni á gólfi hjá þeim (og fréttastofu Gufuradíósins gamla) með tilmæli um tjörusvarta þögn varðandi málefni sem ekki þola dagsins ljós.   
Og meðan forseti Hæstaréttar, ráðuneytisstjóri Dómsmálaráðuneytis og allir ráðherrar FVS fá að standa og hvísla skipunum að fréttamönnum, er það ekki með öllu óeðlilegt að hinir smærri furstar kerfisins eins og Þjóðleikhússtjóri og prófessorarnir vilji njóta sömu réttindanna.   
Verst að þeir skuli þurfa að hrína svona hátt.   

Ef starfsmenn útvarps (og sjónvarps) hefðu frá upphafi vísað hljóðlátum vofuher ráðamanna FVS úr húsum sínum þá hefði ekki hvarflað að þessum prófessorum nú að sjónvarpinu bæri að miða fréttaflutning sinn við sérstakar þarfir þeirra.   
Svo einfalt er þetta mál.   
En púkar sjálfsritskoðunarinnar hafa til skamms tíma riðið hverjum þverbita í þessum stofnunum, braggast og fitnað og skilið eftir fingraför sín á starfseminni.   

Hvernig er t.a.m. heimildamyndagerð Ríkissjónvarpsins?   
Fyrstu tvo áratugina voru gerðar myndir um allar eyðieyjar við landið, sagt flausturslega frá lífi landdýra, fugla og jafnvel fiska, en einstöku tóftabrot fengu að segja raunasögu íbúa sinna, ef hún var 150 ára eða eldri. Þegar komnar voru tvær, þrjár myndir um hverja eyðieyju við landið varð heimildamyndagerð RÚV stórastopp af efnisskorti, eða heldur þó af hræðslu starfsmannanna við allt það iðandi mannlíf sem bærðist utan við gluggana hjá þeim. Þá kom Ómar Ragnarsson og bjargaði því máli (eins og öllum öðrum).   
Hann skapaði alveg sérstakan RÚV-stíl í heimildamyndunum.   

Lausn Ómars er einföld og snjöll.   
Hún felst í því að segja einatt það sama:   
- Mikið guðdómlega er landslagið utan Reykjavíkur fallegt og mikið andskoti búa þar einkennilegar (en algóðar) manneskjur.   
Þessi forskrift styður ferðamannaiðnaðinn og sneiðir algjörlega hjá því að móðga fulltrúa FVS, sem kannski eru ekki lengur nærstaddir á gólfum sjónvarps og útvarps, því minningin um þá nægir alveg.   
Semsagt gott! eins og Grindvíkingurinn sagði.   

Frá seinustu áramótum hafa þó verið sýndar í sjónvarpi RÚV tvær heimildamyndir, sem standa undir því heimtufreka nafni. Ég á við þátt Elínar Hirst um örlög þýsku Íslendinganna í síðari heimstyrjöldinni, einnig tvo þætti Sigursteins Mássonar um Geirfinns- og Guðmundarmálin svonefndu. Í öllum þrem þáttunum var tekið á raunverulegum mannlegum málefnum svo óhikað að áhorfendur hins sæla Ómars og Hemma bless-bless-hressa hrukku í kút.   
Mætti ég að lokum benda á, að Menningarsjóður útvarpstöðva kostaði alla þrjá þættina?   
Hann virðist nú um stundir eina von okkar um fullorðinssjónvarp hér í framtíðinni.   
Megi hann lengi lifa!   
    

Komist hún í hatursforðabúr almennings, sest hún þar að snæðingi og hefur óttann að viðbiti.   
Þá blæs hún út, verður hamslaus, ryðst upp á yfirborðið, heggur og spýr eitri í nafni sameiginlegrar (collectiv) ímyndunarveiki alls almennings.   

Þá er kjaftasagan ekki saklaus dægradvöl lengur því hún er orðin að himingnæfandi staðreynd.   
Dómgreind manna stendur þá í skugga hennar og sér ekki til sólar.   
Rökvís sannleikurinn visnar líka í þessu andrúmslofti.   
Þá er eins og myrkrið í Þjóðarsálinni sé orðið að sjálfstæðum ytri veruleika, sem enginn vogar að rengja.   
Nái sá veruleiki tökum á valdsmönnum í dómskerfinu verður þar kjörlendi hreinna galdraofsókna.   
Það hefur sýnt sig bæði hér og annars staðar.   

Og hvers vegna skyldi ég vera að rifja þetta upp einmitt núna?   
Jú. Hæstiréttur Íslands kvað nýlega upp dóm í máli kennara, sem hafði sótt um stöðu í skóla á Suðurlandi.   
Kennarinn hafði öll tilskilin réttindi og áfallalausan feril í starfi.   
Það fannst skólanefndinni ekki nóg.   
Kjaftasögur (á afþreyingarstigi) voru á kreiki um kandídatinn og nefndin kaus að gera þær að leiðarljósi sínu.   
Annar umsækjandi, sem ekki hafði áskilin réttindi til starfsins, var í náðinni.   
Til að geta valið þann umsækjanda varð nefndin að fá undanþágu menntamálaráðherrans, sem þá var Ólafur Garðar Einarsson.   
Ráðherrann brást rannsóknarskyldu sinni, og veitti undanþáguna án þess að kanna sannleiksgildi slaðursins, sem skólanefndin hafði framsent honum.   
Í nefndum dómi vítir Hæstiréttur trúgirni Ólafs harðlega (og réttilega), því ekki tókst að staðfesta sannleiksgildi kjaftasagnanna við flutning málsins.   
Þessi dómur er vonandi tákn þess, sem koma skal í Hæstarétti Íslands.   

Fyrir tveim áratugum lenti Hæstiréttur sjálfur í andrúmslofti kjaftasagna,sem löngu voru komnar af dægradvalarstiginu, og orðnar að himingnæfandi goðsögnum eða jafnvel trúarbrögðum.   
Höfðu árum saman snætt hatur þjóðarsálarinnar á ungu fólki (kynslóðabilið) og blásið sig þannig upp í forynju, sem yfirskyggði alla skynsemi.   

Málið hófst með hvarfi Geirfinns Einarssonar.   
Áður en fyrir lá einu sinni lögfullt dánarvottorð beit kjaftasagan sig undir eins í þá sjálfgefnu skýringu að hann hefði verið ráðinn af dögum og fyrr en varði var Gróa á Leiti orðin fastur starfsmaður hjá sýslumannsembættinu í Keflavík.   
Hún taldi að sökudólganna væri að leita meðal stjórnenda Klúbbsins.   
Í framhaldi af þeirri sannfæringu lét svo sýslumannsembættið í Keflavík gera teikningu eftir ljósmynd af Magnúsi Leópoldssyni til að "sanna" aðild hans að "morðinu" (hvar ætli hann annars vinni núna, maðurinn sem sendi teiknaranum þá ljósmynd af Magnúsi?).   
En teikningin dugði þó ekki ein sér til ákæru.   

Þá var Gróa svo heppin að muna eftir skötuhjúum sem voru í klóm RLR vegna alls óskyldra mála.   
Með aðferðum Rannsóknarréttarins var auðvelt að láta krakkana benda á réttu aðilana.   
Og þeir Klúbbsmenn voru settir í gæsluvarðhald.   

Þegar harðræði og pyndingar dugðu ekki til að brjóta þá sakborninga til að "meðganga" neitt var þeim sleppt, en ungmennin tekin til nýrrar "yfirheyrslu" í þeirra stað, pynduð til "játninga" með tilhjálp þýsks kunnáttumanns á því sviði og síðan ákærð og dæmd.   
Enda hafði Guðmundur, félagi þeirra, Einarsson líka horfið sporlaust eins og Geirfinnur.   
Lík hans er ófundið enn.   
Gárungarnir segja að dómar Sakadóma og Hæstaréttar í málinu hafi verið byggðir á líkum, sem hvergi fundust.   
Og það eru ekki traustar líkur, bæta þeir við.   

Nú þegar fjarlægðin hjálpar okkur til að bregða glætu heilbrigðra vitsmuna á þau víðerni rökleysunnar, sem þessi goðsagnaréttarhöld voru, sér hver heilvita maður að hér voru á ferð hreinustu galdraofsóknir.   
Kjaftasögur magnaðar upp í goðsögulega vídd.  

Þá blasir það við, að andspænis fílefldri ranghverfu þjóðarsálarinnar hefur Hæstiréttur Íslands brugðist rannsóknarskyldu sinni. Í miklu örlagaríkara máli en Ólafur Garðar Einarsson gerði.   
Það hefur svosem hent fleiri háa dómstóla að missa niður réttaröryggið og tapa þannig trúnaði þegnanna, en neðst komst Hæstiréttur Íslands í þeim efnum þegar hann, skömmu eftir dómana í Geirfinns- og Guðmundarmálum, naut fulls trúnaðar einungis 16 prósenta þjóðarinnar.   
Trúlega stæði hann ekki betur nú, ef það yrði kannað, því fleiri þrengingar steðja enn að.   

Ástæðan fyrir því að ég fer að rifja þessa ólíku dóma Hæstaréttar (Geirfinnsmál og mál Ólafs Garðars) upp er vitaskuld fram komin krafa Sævars Sísíelskis um endurupptöku Geirfinns- og Guðmundarmála.   
Nú er hinn hái réttur um það bil að bregða á sig gervi stjórnvalds til að úrskurða um það, hvort dómstólnum með sama nafni hafi ekki sést yfir einhverja skyldu sína, t.d. óhlutdrægni og sjálfstæða skynsemi, þegar ungmennin forðum daga voru dæmd fyrir að myrða tvo einstaklinga, sem ekki höfðu einu sinni réttmæt dánarvottorð.   
Þjóðarsálin er (að nokkru) búin að jafna sig og farin að líta öðrum og skynsamlegri augum á þessar sakir allar.   
Það er kominn tími til að gera málin upp.   

Flestir dómstólar, sem einhvern tíma hafa ánetjast goðsagnakenndum fordómum kjaftasögunnar og framið dómsmorð í vímu þeirra, bera gæfu til að leiðrétta mistök sín.   
Þannig, og einungis þannig, vinna þeir aftur trúnað almennings (sem þá iðrast líka sjálfur um leið, úr því upphaf þessa óheilbrigða ástands var hjá almenningi). Væntanlega ber Hæstiréttur Íslands gæfu til að taka þá stefnu.   
Hæstiréttur, sem snuprar Ólaf Garðar Einarsson fyrir trúgirni á kjaftasögur, hlýtur að gera sömu lágmarkskröfur í eigin sökum.   
Eins þó hann þurfi að bregða sér yfir á svið framkvæmdavaldsins til að úrskurða um dómstörf sín fyrir tuttugu árum.   
Í því ljósi er nýgenginn dómur yfir fyrrverandi menntamálaráðherra fagnaðarefni.   
   

Önnur og "jákvæðari" skýrsla barst nýlega frá einhverri frjálshyggjustofnun úti í heimi (eins og sagt var hér áður fyrr).   
Hún fjallaði um frammistöðu þjóðanna í einkavæðingu.   
Þar hafði nú Landinn heldur betur verið að standa sig, gott ef við vermdum þar ekki fimmta sæti á heimslistanum (eins og í handbolta).   
Við höfðum semsé hækkað okkur um fjölmörg sæti í einkavæðingarleikfiminni.   

Í lok skýrslunnar var þess getið með stolti, að við mundum hafa náð alla leið á toppinn og hlotið eitthvert verðlaunasætanna í einkavæðingarkeppninni, ef ekki væri hér svona dýrt velferðarkerfi og svona mörg ríkisfyrirtæki. Ekki man ég ekki lengur hvort Ungverjarnir lentu fyrir ofan okkur á þessu sviði líka.   
En við sækjum á veraldartoppinn eins og Everestfararnir, sem heldur voru ekki beint ritskoðaðir, því fréttastofurnar okkar tíunda hvert það skref sem Íslendingar stíga upp á við.   
Sem vonlegt er.   
En var það ekki velferðarkerfið sem ég ætlaði að skrifa um?   
Jú, að vísu, en útúrdúr verð ég samt enn að leyfa mér.   

Um það bil sem handbolta- og einkavæðingarstrákarnir okkar voru að sækja upp heimslistana sína greip ég eitthvert gljátíkarritanna af borðinu hjá rakaranum mínum og las þar þessi orð: "Lífið hefur svo margar hliðar og dauðinn er bara eðlilegur hluti þess ferils sem hefst þegar líf kviknar". Þessi góðu orð mælir ung stúlka, sem nýtur um sinn þeirra forréttinda (hér í velferðinni) að mega daglega vera í návist dauðans.   
Ég sagði forréttinda.   

Fyrir nærri tveim áratugum komu (gott ef ekki sama árið) út tvær bækur, önnur í  Danmörku en hin í Svíþjóð. Þessar bækur slógu öll þekkt sölumet, hvor í sínu landi.   
Vitaskuld er ég að tala um "Vinterbörn" eftir Deu Trier Mörk og "Babels hus" eftir Jersild.   
Á sínum tíma velti ég því ögn fyrir mér hvað mundi valda því að lesendur tveggja mestu "velferðarríkja" heimsins urðu svona bandbrjálaðir í einmitt þessar tvær bækur.   
Báðar gerast þær eiginlega á spítölum.   
Önnur á dauðadeild (Babels hus) hin á fæðingardeild (Vinterbörn).   

Út frá þessum staðreyndum mátti á sínum tíma að hugleiða eitt og annað.   
Velferðarríki hafa flutt bæði fæðingu og sóttdauða út af heimilinu, inn á stofnanir.   
En fyrstu spítalafæddu kynslóðirnar, sem líka höfðu misst af því að sjá afa og ömmu kveðja þessa veröld heima í rúmum sínum, voru svona yfirvættis sólgnar í báðar þessar skáldsögur, sem önnur gerist á fæðingarheimili en hin á dauðadeild.   
Þetta var athyglisvert.   

Og þegar ég fór að rifja það upp hvernig fæðing og dauði voru sífelldlega nálæg í heimahúsum áður en velferðin með öllum sínum sjúkrastofum og líkhúsum helltist yfir okkur eins og lýsólangan, sem vefur sig um allt og alla, þá vöknuðu spurningar, sem héldu áfram að leita á mig.   
Var það kannski ómetanlegt verðmæti að vaxa upp við að heyra angistina í fæðandi móður gegnum þunnan timburvegg?   
Var það ekki vegarnesti út í lífið að mega fá að sjá eðlilegan dauða gamals fólks sem yfirgaf heiminn, hæglátt og fallegt?   

Að fá að sjá þetta á ungum aldri, heimahjá sér, með fjölskyldu (sinni eða annarra).   
Hvernig getur sá sem elst upp í heimilishaldi, þar sem upphaf og endir lífsins eru fjarverandi, gert sér raunverulega grein fyrir því sem þar er á milli?   
Lífinu sjálfu.   

Um tíma fannst mér jafnvel að velferðarsamfélagið gæti aldrei orðið þroskavænlegur uppeldisstaður. Ekki fyrir heillegar, raunhæfar, traustar manneskjur.   
Nú hef ég löngu vanist því, að öll fæðing og heiftarleg gróska sé fjærri mínum húsum. Eins og líka dauðinn sem   
á ekki erindi í stofurnar okkar nema í styrjaldartíðindum og umferðarslysafregnum sjón- varpsins. En frekjuleg, síbernsk óhljóðin úr fertugum vandræðaunglingum (sem kallast tónlist nútímans) þau láta ekki nógu vel í mínum gömlu eyrum.   
Sumu af því mætti þó kannski venjast.   

Eða var ég búinn að gleyma þessum efasemdum um velferðarríkið?   
Var ég hættur að velta því fyrir mér hvernig það líka ber dauða sinn í sér?   
Því uppeldi mitt segir mér að allir og allt beri dauðann í sér.   
Það segir líka stúlkan í gljátíkarritinu, þessi sem daglega er í návist hans: "... og dauðinn er eðlilegur hluti þess ferils, sem hefst þegar líf kviknar".   

Spítalafæddir þegnar nútímans þurfa sérfræðinga til að fræða sig um alla skapaða hluti.   

Fyrir mér rifjast þetta upp, strax og ég heyri landkynningaróða fréttakonu sjónvarpsins, ljómandi af vonarbirtu, lesa þá fregn að við gætum orðið heimsmeistarar í einkavæðingu, ef við bara snérum af braut velferðarríkisins.   
En þá mundum við líka þurfa að flytja bæði fæðingu og dauða inn á heimilin aftur.   
Erum við að manna okkur upp í það, vegna komandi kynslóða, að fórna allri velferð okkar og annarra fyrir einkavæðinguna, sem að sínu leyti er jafn óvéfengjanleg og velferðin?   
Sem líka er forræðishyggja.   
En hvorugri grillunni kemur manneskjan í rauninni neitt við.   

Mörg undanfarin ár hefur Iðnó gamla verið dálítið eins og múslímakona með slæðu fyrir andlitinu. Suðurhliðin á Iðnó er nefnilega andlit hennar. Og hún var og verður með allra fríðustu byggingum.    
En nú er hún búin að fella glerslæðu sína og brosir framan í mig í kvöldsólinni eins og forðum daga á meðan ég bjó í Vonarstræti og við vorum nágrannar.    

Hvernig stóð annars á barbarískri herleiðingu svona föngulegrar byggingar?    
- Það var ekkert óeðlilegt. Þetta var eins og hver önnur teóría, sem maður lendir í, segir Iðnó gamla og lætur sem ekkert sé.    
 Nú getur hún talað af stillingu.    
Meðan hún var með glerskálann fyrir andlitinu átti ég fjarska bágt með að fara niður að Tjörn, af því mér fannst Iðnó vera að gráta á bak við glerið.    
Og það getur ekki hafa verið ímyndun mín.    
 

Enda hafði ég vissa sektarkennd vegna glerskálans fyrir andlitinu á Iðnó, því hann var óbein afleiðing af heimskulegri baráttu okkar húsfriðunarfólksins í Miðbænum.   
Alls konar samtök voru mynduð utan um húsfriðun á sjöunda áratugnum.   
Þau héldu fundi. Þau spúðu frá sér ályktunum. Meðlimirnir skiptust á að skrifa reglulega í blöðin. Þau héldu útisamkomur. Þau fóru í kröfugöngur.   
Ekkert af þessu beit náttúrlega á ráðamenn borgarinnar.   
Þó hefur líklega komið dálítil sprunga í grjótharða fyrirlitningu sumra borgarstjórnarmanna á "þessum gömlu fúaspýtum" þegar stór hópur fólks læddist til þess á næturþeli að mála Bernhöftstorfuna.   

En opinber húsverndarstefna borgarstjórnarinnar í Reykjavík varð samt ekki til fyrr en nokkru seinna.   
Og ég man vel hvernig þau "sinnaskipti" gerðust.   
Þau gerðust yfir eina helgi, sem ég gæti alveg tilgreint ef ég nennti upp á safn til að fletta upp í dagblöðunum.   

Þetta var á fyrri hluta áttunda áratugsins, árla vors, það var kosningaár.  Gerard Lemarquis, verndarvættur Grjótaþorpsins, var í miklum ham þetta vor.  Hann undirbjó útifund á "Hallærisplaninu" og lagði áherslu á þátttöku ungs fólks (og fjarveru miðaldra arkítekta alveg sérstaklega).   
Úrtöluraddir vöruðu hann við páskahreti. Eða var það hrafnagusan? Nema það hafi verið sumarmálarumban?   
Hann vildi ekki sinna neinu og sagði:   
- Þá höfum við bara heitt te handa fólkinu og það getur klætt sig í hlý föt.   
Og það má segja að hver einasti nemandi framhaldsskólanna hafi farið í ullarnærföt og Álafossúlpur þennan föstudag (ef það var þá föstudagur) og komið niður á "Hallærisplan" - líklega þó mest til að hlusta á Spilverk þjóðanna (eða hét það Þursaflokkur þá?), sem flutti sína vinsælu tónlist af svölum Hótel Víkur.   
En Spilverkið/Þursaflokkurinn var þá nýja vinsæla grúppan í bænum.   

Þessi sviðsetning húsverndarbaráttunnar heppnaðist svo rækilega að ekki bara "Hallærisplanið" heldur allur Miðbærinn fylltist af ungu og hressu fólki þrátt fyrir sjö gráðu frost og hríðarhraglanda.   
Þetta varð eins og þjóðhátíðardagur í vetrarham.   
Nema hvað allir ljómuðu af gleði og einbeitni.   
Og það voru ljósmyndarar í hverjum glugga á Morgunblaðshúsinu. Enginn þeirra gat þó náð nema hluta af mannfjöldanum í myndarrammann hjá sér.   

Þegar dagblöðin komu næst út (eftir helgina) voru allir flokkar, sem buðu fram til borgarstjórnar komnir með húsvernd á stefnuskrá sína. Og síðan hefur húsvernd verið opinber stefna allra borgarfulltrúa Reykjavíkur, hvaða flokkum sem þeir/þær tilheyra.   
Afvegaleidd húsvernd á köflum, en húsvernd þó.   
Það vita náttúrlega allir.   

Færri hafa þó líklega áttað sig á því að þessi dagur markaði önnur tímamót; því eftir þennan "sigur" fórum við húsfriðunarfólkið í Miðbænum að átta okkur á því að það vinnst fjarska lítið með kröfugöngum, ræðuhöldum og ályktunum.   
Þetta rann upp fyrir okkur þegar í ljós kom sú opinbera "húsverndarstefna", sem spratt upp úr vorhretssamkomunni góðu.   
Hún var aldrei nema hálfkák (í mesta lagi).   
Við snérum okkur að því að kaupa gömlu húsin, sem við höfðum áður bara talað um, og létum gera þau upp, steinþegjandi. Og nú eru gamlir "fúahjallar" í Kvosinni og Þingholtunum ekki bara orðnir að puntulegum menningarsögulegum hverfum, heldur hafa þessi hverfi sum hver fengið ný og virðuleg nöfn.   
Hverfið mitt hérna kringum gamla Latínuskólann (sem hefur sjálfur fengið andlitslyftingu) er nú kallað Latínuhverfið (markast af Bankastræti að norðan, Lækjargötu að vestan, Skálholtsstíg að sunnan, Ingólfsstræti og Grundarstíg að austan).   
Nú þarf ég ekki lengur til Parísar ef mig langar að búa í Latínuhverfinu.   
 Fargjaldið sem ég spara nægir fyrir endurnýjun á tveim gluggum.   

Var ég ekki að tala um öfugsnúning opinberrar húsfriðunar?   
Það er einmitt teórían sem Iðnó gamla lenti í.   
Seinasta beina hryðjuverkið á gömlu timburhúsunum í Kvosinni var gert úr steinsteypu:   
Það kallast Ráðhús Reykjavíkur, og er gullfalleg húsagerðarlist sem mundi skreyta stað eins og Hveravelli (án þess að ég sé beint að leggja til flutning þess). En skali hússins er mörgum númerum of stór fyrir umhverfið (enda varð að falsa umfang þess og gera það minna á fyrstu kynningarmyndunum til að almenningur sætti sig við tilhugsunina um það).   
Það er og verður árás á húsin við Tjarnargötu og Vonarstræti (eins og Odd-fellow húsið raunar líka var á undan því).  

Þegar Ráðhús Reykjavíkur var risið og brúin austur að Iðnóhlaðinu lögð fór Iðnó sjálf, þessi gerðarlega bygging, að minna á útikamar frá Ráðhúsinu. Og sumir tóku jafnvel að nefna Iðnóbygginguna Náðhús Reykjavíkur.   
Og það var skipuð nefnd. Hún lét setja glerskálann fyrir andlitið á Iðnó.   
Einstaka forhertur borgarstjórnarsinni reyndi að telja sér trú um að þetta felldi bygginguna að boglínum Ráðhússins. Aðrir töldu að arkítektinn hefði ruglað saman húsvernd og niðursuðuiðnaði. Ætlað að gera niðursuðudós úr gleri utan um gömlu Iðnó (sem út af fyrir sig var góð og gild hugmynd) en framkvæmdin þá strandað í sparnaðaraðgerðum svo dósin gat ekki náð alla leið utan um húsið.   
Og nú hefur önnur nefnd um enn frekari sparnað komist að þeirri niðurstöðu að lang billegast sé að selja niðursuðudósina fyrir slikk til Keflavíkur.   
 

- Gott kvöld, gamla Iðnó, segi ég íðilglaður.   
Því ég þekki mann, sem lét glerskálann framan í Iðnó gömlu fara svo í taugarnar á sér, að hann var með tillögu í smíðum um "algjöra fullkomnun Tjarnarsvæðisins".   
Tillagan gekk út á það að Fríkirkjan yrði sett þversum ofan á Ráðhúsið.   
Nú er sú góða tillaga komin í pappírskörfuna.   
Sem betur fer.   

Haraldur Blöndal hrl. sendir réttmæta athugasemd við þessi skrif. Af henni má læra þetta:    
Treystu aldrei minni þínu!      
Þegar ég sá "upprunalegu" formin í suðurhlið Iðnó hefur vafalaust rifjast upp fyrir mér gömul mynd af húsinu, en mér um leið fundist Iðnó  hafa verið svona á árunum 1960 - 1980, en það er skynvilla, sem leiðrétta má með því að skoða myndir af suðurhlið hússins frá því tímabili  og bera saman við eldri myndir. Athugasemd HBl. er lærdómsrík að öllu leyti, svo mér er ánægja að birta tilskrif hans hér: ÞÞ    

Haraldur skrifar:   

Góði vin,    
ég kem nú með athugasemdina, sem þú baðst mig um. Ég vitna í þau orð UMLS  III, kafla 29, sem ég hnaut um. Ég vil jafnframt bæta því við, að ég er þér sammála um, að fundir um húsafriðun skipta engu, heldur eiga menn að gera þetta sjálfir.  Athugasemdin um miðaldra arkitekta er góð, en því miður á þetta við um nær alla arkitekta, því að þeir virðast læra að teikna ljót hús.     

Hefst nú athugasemd:     
"En nú er hún búin að fella glerslæðu sína og brosir framan í mig í kvöldsólinni eins og forðum daga á meðan ég bjó í Vonarstræti og við vorum nágrannar."     
 Þú er etv. búinn að gleyma því, að á undan glerslæðunni var Iðnó með óskaplega fína steinsteypuvörtu að sunnan, en árið 1928 var byggt anddyri fyrir fatahengi og miðasölu. Sú viðbygging var að flatarmáli svipuð glerskálanum. Auk þess var búið að byggja beituskúr við austurendann á Iðnó  og náði hann dálítið út fyrir anddyrið fína.  Iðnó hefur þá brosað framan í  þig í gegnum steypuskúrinn og beituskúrinn.     
"Þetta var á fyrri hluta áttunda áratugsins, árla vors og það var borgarstjórnarkosningaár. Gerard Lemarquis, verndarvættur Grjótaþorpsins, var í miklum ham þetta vor. Hann undirbjó útifund á "Hallærisplaninu" og lagði áherslu á þátttöku ungs fólks (og fjarveru miðaldra arkítekta alveg sérstaklega)".     

 Í mínum huga hefst húsavernd í Reykjavík, þegar almenn mótmæli urðu gegn því að rífa hús Thors Jensens og setja í staðinn stálhús fyrir seðlabanka.    
Sjálfur lék ég mér í Húsinu á Eyrarbakka, sem Halldór á Háteigi og Ragnhildur ömmusystir mín keyptu að tilstuðlan Matthíasar þjóðminjavarðar til að varðveita, og er því alinn upp við sjónarmið húsaverndar. Hitt er annað, að nefndur fundur hefur áreiðanlega haft þau áhrif hjá fundargestum, sem þú nefndir.     
    Athugasemdin um arkitektana er góð, raunar virðast arkitektar eiga það eitt sameiginlegt að vilja frekar teikna ljós hús en falleg.     

"Og það var skipuð nefnd. Hún lét setja glerskálann fyrir andlitið á Iðnó. Einstaka forhertur borgarstjórnarsinni reyndi að telja sér trú um að þetta  felldi bygginguna að boglínum Ráðhússins. Aðrir töldu að arkítektinn hefði  ruglað saman húsvernd og niðursuðuiðnaði. Ætlað að gera niðursuðudós úr  gleri utan um gömlu Iðnó (sem út af fyrir sig var góð og gild hugmynd) en framkvæmdin þá strandað í sparnaðaraðgerðum svo dósin gat ekki náð alla leið utan um húsið.     
  Og nú hefur önnur nefnd um enn frekari sparnað komist að þeirri niðurstöðu að lang billegast sé að selja niðursuðudósina fyrir slikk til Keflavíkur."     

 Eins og að fram segir, var steinkofi við Iðnó sunnanmegin. Allar hugleiðingar um að Iðnó sé að verða eins og áður, eru því tóm vitleysa, nema menn eigi við tímabilið fyrir 1928, en þá varstu ófæddur. En jafnvel núna er Iðnó ekki eins og þá, því að þá voru þrír stórir franskir gluggar á suðurhliðinni, og var hægt að opna þá alla, en í dag nær aðeins einn glugginn niður í gólf. Mun húsasmiðurinn hafa haft Det kongelige að fyrirmynd.     
  Ástæðan fyrir glerhúsinu var einföld. Iðnó er lítið hús. Þegar það var byggt, var ýmis aðstaða ekki fyrir hendi, sem ætlast er til, að sé í samkomuhúsum í dag, og skiptir þar mestu salerni fyrir konur, karla og fatlaða. Þá eru allar reglur um brunavarnir mun strangari. Húsið nýtist því  verr en áður.  Ætlunin var að nota skálann fyrir kaffistofu, matstofu eða fyrir gesti í hléum og stækka þann veg salinn. Einnig skipti hann máli     
vegna brunavarna.  Arkitektinn ætlaði aldrei að hafa svona dökkt gler í skálnum,  en fyrir "mistök" var þetta gler sett. Afleiðingin varð sú, að allir snerust  gegn glerhúsinu og héldu að endurreisn Iðnó snerist um það. Glerskálinn skipti aldrei neinu máli, - hins vegar held ég, að ef menn hefðu klárað húsið að innan fyrst, og sett síðan glerið á, og haft það glært, þá hefði enginn gert athugasemd. Hitt getur líka verið, að menn hafi einfaldlega verið þeirrar skoðunar, að það ætti ekkert að hrófla við húsinu að utan, og er það út af fyrir sig réttmæt skoðun.     
    Ég bendi þó á, að sett var altan á vesturhlið hússins, (vegna brunavarna), og hefur enginn gert athugsemd við það.     
   Ég vil svo bæta því við, að ég er ekki nógu hrifinn af Iðnó í dag, - það sem fallegt er, er það, sem mín nefnd og minn arkitekt lagði til.     
  Breytingar seinni nefndarinnar eru flestar til ills. Þannig verða leikarar að búa við sömu þröngu aðstöðuna og fyrr, en mín ætlun var að flytja búningsklefana upp á aðra hæð.     
   Ég vildi hafa innganginn frá Vonarstræti eins og hann var upphaflega, og  ég vildi láta færa stigann, þannig að hann væri eins og hann var áður. Þá vildi ég setja tjakka undir gólfið, svo að það mætti lyfta því að hluta við  sýningar, og hafa lyftu fyrir framan sviðið, svo að geyma mætti þunga hluti  undir sviðinu, þar sem nú eru búningsklefar, t.d. flygil og leikmuni og stóla. En þetta er allt hægt að gera síðar.     
   Verst er þó, að hönnun hússins var breytt þannig, að maturinn er í fyrirrúmi. Ég trúi því ekki, að það fari saman að reka matstað og leikhús í svo nánu samlífi, einsog þarna er stefnt að. Ég er hræddur um, að þegar harðnar á dal veitingamannsins, verði listin að víkja svo að meira komi í kassann. Þá mun fækka leiksýningum, upplestri, tónmennt og öðru, sem ég og þú vilja hafa þarna, enda var húsið upphaflega byggt fyrir fé Kúlissusjóðsins, eins og þú hefur réttilega bent á.     
  Ég vona þó, að ég hafi þarna rangt fyrir mér.     
  Ég er dálítið viðkvæmur fyrir Iðnó, - þú veizt það, gamli vinur.     
  Kveðja,     
  Haraldur Blöndal.     

En við þökkum fyrir mætan fróðleik. ÞÞ     

Meðan sú illræmda 108. grein hegningarlaganna enn gilti mátti þó bakálykta frá lokaorðum hennar: "Aðdróttun, þó sönnuð sé, varðar sektum" (eins og dr. Gunnar heitinn Thoroddsen gerir í bók sinni "Fjölmæli") og segja sem svo, að ekki væri verið að útiloka þessa reglu (um verndun sannleikans) nema hún gilti að öðru leyti í löggjöfinni allri.   
Dr. Gunnar taldi þannig 108. greinina, þrátt fyrir allt, tryggja einhver réttindi sannleikans í meiðyrðamálum annarra en opinberra starfsmanna.   
Þegar löggjafarþingið tók sig til og felldi 108. greinina burt úr refsilögunum (eins og auðsyn bar til eftir dóm Mannréttindadómstólsins 25.06. 1992) hefði þurft að setja í stað hennar nýtt ákvæði um það, að sannleikurinn skuli aldrei vera refsiverður að íslenskum lögum.   
Eins og fram er tekið í meiðyrðalöggjöf allflestra þjóða.   

Þetta benti ég Svavari Gestssyni alþingismanni á í bréfi, sem sent var afrit af til allra alþingismanna á sínum tíma, en þingheimur kaus þá að láta lygina verða jafn réttháa sannleikanum enn um sinn.   
Það er þó ein jafnræðisregla sem Alþingi heldur í heiðri.   

Almenningur veit þetta með sínum hætti, jafnvel þó fræðikenningin sé líklega ekki á allra vitorði. Þess vegna er enga ærubót að hafa af meiðyrðamálum hérlendis, þó réttir aðilar fái sinn kattarþvott hjá dómstólum landsins eftir bara pöntun.   
Málshefjandi situr uppi með greinilegan kattarþvott. Dómstólarnir missa enn tiltrú almennings. Blaðamaðurinn (eða ritstjórinn) borgar sektina en kaupir sér með henni "virðingu" almennings.   
Einkanlega þó, ef skrif hans eru dæmd "dauð og ómerk". Þarmeð verður hann "einn þeirra örfáu sem þorir að tala", hvort sem hann hefur logið eða sagt satt.   
Ef betur stæði á mundi ég óska Páli Vilhjálmssyni til hamingju með rannsóknina og málaferlin öll.   

En fjendur Páls ritstjóra þekkja til fleiri úrræða en réttarfars miðaldanna sem hér ríkir enn.   
Þeir hafa rannsóknarblaðamenn á sínum snærum. Og nú hefur Páll játað það, sem þetta dável launaða lið hefur á hann borið: Alþýðubandalagið á 49% af fyrirtækinu sem gefur HP út.   
Ekki neita ég því að mér brá við þessi tíðindi.   
Á sínum tíma hóf ég regluleg skrif í HP einmitt á þeirri forsendu að það væri í eigu starfsfólksins.   
Það fannst mér gott fyrirkomulag. En ég veit ekki hvort ég hefði slegið til með þessi ritstörf hefði ég vitað, sem satt var, að pólitískur flokkur væri með krumluna í fjármálum blaðsins.   

Það ætti út af fyrir sig ekki að vera háski þó heiðarlegur pólitískur flokkur ætti hlut í blaðaútgáfu. En hvar er heiðarlegan pólitískan flokk að hafa?   
Undanfarinn áratug a.m.k. hefur pressan hér verið á hröðum hlaupum frá pólitísku flokkunum, sem áður fyrr áttu dagblöðin öll og stjórnuðu þeim.   
Þessi einokun pólitíkusanna (ásamt forneskjulegri meiðyrðalöggjöf) hefur átt sinn þátt í að eyðileggja blaðamannastéttina.   
Þegar pressan loks uppgötvaði frelsishugtakið var það um seinan.   

Það hefur verið ámátlegt að sjá þennan Mökkurkálfa, sem Morgunblaðið nú er orðið, lafmóðan á hlaupum frá Sjálfstæðisflokknum. Hann þraut fljótlega örendið. Og nú liggur hann dasaður við túngarð síns gamla heimilis og þrífst á eftirmælagreinum og fasteignaauglýsingum.   
Orðinn að víðáttumikilli Nekrópólís borgaralegs "hlutleysis".   

Dagur og Tíminn runnir saman í Síamstvíbura, sem forðaði sér á handahlaupum burt af Framsóknarheimilinu og í fangið á fjármagnseigendum.   
Situr í kjöltu DV og nötrar af skoðanahræðslu. Því DV er líka voveiflegt skoðanaeftirlit, ef út í það væri farið.   

Alþýðublaðið og Vikublaðið hírast enn í heimahúsum sinna örvasa foreldra við dapurlegan kost blaðastyrkja og skylduáskrifta, sem einnig mun fljótlega taka enda.   
En frjáls pressa?   
Hún er ekki barasta utan seilingar heldur utan við áhugasvið blaðamannastéttarinnar.   

En víkjum nú enn að hlut frú Margrétar Frímannsdóttur í HP.   
Margir eru að gera því skóna, að sú góða frú ritstýri blaðinu, og varla fer ég að efast um það að hún og aðrir Allaballar hafi fullan hug á því.   
Ég vil þó taka það fram að hvorki hún né aðrir eigendur blaðsins hafa reynt að stjórna mínum skrifum. Páll ritstjóri ekki heldur, því ef satt á að segja hefur mér sjaldnast tekist að draga orð upp úr honum um greinarnar.   
Hann bara birtir þær.   

Hinu er þó ekki að neita að mér hefur þótt Páll gefa sjálfum sér takmörkuð veiðileyfi þegar hann hefur verið að fylgja eftir hugmyndum úr greinum mínum.   
Dæmi: Þegar ég bendi á það að Hæstiréttur Íslands (allir strákarnir og stelpan líka) geri sig vanhæfan með því að blanda sér ekki í framboðsmálefni og fjáröflun Péturs  Kr. Hafstein þá fylgir HP því eftir með því að leggja P. Kr. H. í einelti um langan tíma, en vill ekki gera neitt úr ábyrgð hinna.   
Þetta er flótti frá því að taka upp umræðu um grundvallarhugtök (réttaröryggi, vanhæfi hátt settra embættismanna og almenna spillingu) sem gamla flokkakerfið líka sveikst um að sinna.   
Afturhvarf til gömlu aðferðanna.   
Og oftar hefur útfærsla HP beinlínis ilmað af gamla flokksveldiseineltinu.   

Þetta gæti vel stafað af flokksuppeldi Páls. Eða fjárhagstengslum hans við flokkskerfið. Eða af blaðamannsuppeldi á Þjóðviljanum*.   
Þar sátu dugnaðarblaðamenn áratugum saman í nafni flokkslínunnar. Voru uppi eins og nöðrur (fyrir hönd verkalýðsins) ef einhver kapítalistinn hafði ekki greitt verkamanni vikulaun réttstundis á föstudegi. En fengu sjálfir aldrei borgað fyrr en eftir marga mánuði, ef þeir þá fengu yfir leitt borgað.   
Þessi tvískinnungur var dæmigert uppeldisatriði "róttækra blaðamanna" og átti vissulega sinn þátt í að gera þá að ruslahrúgum, því sá sem ekki er reiðubúinn að standa á eigin rétti hefur lítið umboð til að verja réttindi annarra.  

Það eru þessi takmörkuðu veiðileyfi sem ég var að nefna (og hlífð blaðsins við "góða félaga" í öðrum tilvikum), ásamt virðingarleysinu við gefin loforð í launamálunum, sem hefðu undireins mátt minna mig á Þjóðviljann gamla og Eið Bergmann (gjaldkera), sem alltaf stundi eins og doðaveik belja ef lausapenni kom að rukka hann. Þannig að sjálfstætt fólk missti smám saman alla löngun til að skrifa fyrir blaðið.   

Nú þyrfti Páll að losa sig fyrst við hlut Allaballa í útgáfunni og síðan við hlut þeirra í uppeldi sínu. Upp úr því gæti hann farið að stýra fyrsta frjálsa miðlinum á Íslandi. Þá mundi blað hans geta fyllt upp í skoðanatómið sem flokkarnir sálugu skildu eftir sig. En fyrr ekki.