Þorgeir Þorgeirson

Stórskáldið og smáþjóðin

Í bernsku sinni segist William hafa trúað því að flugdrekinn sem komið hafði með hann í þennan heim mundi þá og þegar vitja hans aftur "til að fara með mig þaðan, og vitaskuld stóð mér geigur af þessum fleyga sendiboða lífs og dauða, lagði samt líka á hann ást mína og stundum var ég að bíða hans milli vonar og ótta."  
  En það liðu rösk níutíu ár þangað til þetta fleyga segl kom til að sækja hann aftur.Og það er umhugsunarvert að allan þann tíma rækti William skyldur skáldsins af seglinu og sá jafnan í tvo heima. Hann ólst upp á vel stæðu kaupmannsheimili í Þórshöfn en bast þó vinaböndum við öreigabörnin í plássinu. Og verkafólkið á reitum og í pakkhúsum Höndlunarinnar mótaði hann engu síður en keisarinn Karlamagnús úr dansarakvæðunum eða hin rómantíska og rótlausa amma hans úr Kaupinhafn sem gengið hafði á frægan skóla, "talaði þýsku reiprennandi og gat bjargað sér á ítölsku og frönsku, var dável heima í þýsku rómantíkinni og þá ekki síður dönskum gullaldarbókmenntum" ellegar föðuramman sem var bóndakona í afskekktri fjallabyggð, "hæglát og fámál kona með góðleg augu djúpt inni í höfðinu og varfærnar, blíðlegar handatiltektir."  
  Þetta má orða svo að föðurland Williams hefur einlægt verið í Færeyjum en   
móðurmál hans var danska. Og sextán ára gamall fer hann að heiman til að þroska betur móðurmál sitt.    
  Frá komunni til Kaupmannahafnar segir hann í Gamaliels besættelse á einum stað:    

Að lokinni ellefu daga siglingu um þoku og haf morandi í tundurduflum stigum við á land hjá Tollbúðinni í Kaupmannahöfn á hlýju regnmjúku sunnudagskvöldi. Allt í einu vorum við komin innan um hávaxinn trjágróður í höfuga angan af laufi, sagga, ilmvatni, vindlareyk og hrossataði. Þetta var 1916; krökkt þarna af hestvögnum og hófaslög við götusteinana yfirgnæfðu önnur hljóð.  
  Eftir dálitla hringferð með viðkomu hjá flóðlýstri konungshöllinni höfnuðum við í garði sem var fullur af luktum og ljóskerjum, dempaðri tónlist og gestum í 
sumarskarti; þar mátti sitja við borð undir rauðu ljóskeri og horfa á endalausan straum vegfarendanna ganga hjá, og gleyma sér við það sem mér hlýtur að hafa fundist skógarþykkni með vatnaspegla í leynum. Furðanlegast var þó að allt þetta fólk talaði dönsku eins og hún amma mín.  
   Esplanaden hét staðurinn þar sem við sátum, nafnið svo kattmjúkt að það skaut óðara upp í huga manns kræsingum fyrir dömur; enda var þarna á borðum sælgæti sem maður hafði ekki smakkað fyrr: vanilluís. Þarna sat nú allur samferðahópurinn af skipinu með kaldan sjávargjóstinn enn loðandi í klæðum sínum og gæddi sér á þessu fágæti meðan náttfiðrildi Paradísarinnar og önnur skrautlegri um vængina komu flögrandi til að setjast á lampaskermana.    

Um haustið ritaðist hið 16 ára gamla verðandi skáld síðan inn í Kaupmannaskólann sem var markviss og ströng menntastofnun þar sem kennararnir "áttu fyrst í stað bágt með að skilja að það er ógerningur að sökkva sér ofan í tvöfalt bókhald, verslunarrétt og vörufræði á meðan verið er að melta borg eins og Kaupmannahöfn ..." Smám saman flosnaði William upp úr þeim skóla og komst í "vondan félagsskap" sem vandi komur sínar “á þann vafasama skemmtistað Alhambra til að drekka Svensk Banco eða sloka í sig ískalt sérríbrandí gegnum strá, eigur þeirra voru allar í geymslu hjá veðlánurum, þær sem ekki voru þá komnar til skransalanna, og skyrturnar mínar, vestin og brækurnar fóru sömu leið, yfirhöfnin líka áður en lauk."  
  Þórshafnarpilturinn er orðinn bóhem í heimsborginni, farinn að læra á lútu og vorið 1917 birtast fyrstu ljóðin hans í dönskum blöðum.   
  Næstu fimmtán árin er hann meira og minna í Kaupmannahöfn við skáldskapariðju, blaðamennsku og bóhemlíf. Af síðari verkum hans má ráða að hann er þrautkunnugur straumum evrópískra nútímabókmennta. Vafalaust hefur hann líka verið að leggja grunninn að þeirri þekkingu á Kaupmannahafnarárunum.   
  Árið 1932 snýr William Heinesen heim til Þórshafnar með fjórar útgefnar  
ljóðabækur að baki. Upp frá því er skáldsagnagerð og málaralist hans  
aðalviðfangsefni, en brauðstritið á kontórnum hjá föður hans tekur líka sinn toll framan af. Árið 1934 kemur eldri gerðin af sögunni Í morgunkulinu, sem varð algjört fíaskó og seldist ekki einu sinni fyrir kostnaði (en hann endurgerði þá sögu 1961, og þá tókst betur til bæði listrænt og líka í sölu, en sjálfur tek ég þessa bók jafnvel fram yfir Glataða snillinga). Með tímanum tekur hann síðan við forræðinu á verslunarrekstri föður síns sem entist honum til viðurværis eitthvað fram yfir seinna stríð. Heyrt hefi ég gamla Þórshafnarbúa tala um fátæktarbasl á skáldinu um það bil sem kaupmennskunni lauk, en seinustu árin gáfu bækurnar og skáldalaunin honum ríflegt viðurværi.   
  Frá kaupmannsárunum minnast Þórshafnarbúar hans sem hins verslandi bóhems og kunna af því margar skemmtilegar sögur.   
  En nú má ég ekki gleyma mér í æfisöguatriðum.   

Það er skyldurækni skáldsins við seglið fljúgandi sem ég var að ræða.   
  Tryggðin við þessa tveggja heima sýnina.   
  Kaupmannssonurinn alþýðlegi, Þórshafnarstrákurinn í Kaupmannahöfn og svo hinn verslandi Þórshafnarbóhem, sósíalisti og músíkant eru til vitnis um þessa áráttu sem líkist einna helst forlagadómi.   
  Undan slíku hefur margur að vísu brotnað.   
  En þegar við hugsum um það að meira en hálfa öld sat þessi mikli Færeyingur þarna efst við Varðagötuna og hafði sögusvið sitt eins og lifandi módel á vinnuborði sínu hvenær sem honum varð litið út um gluggann, horfði á föðurtúnin með augum móðurmáls síns, dönskunnar sem hann skrifaði, þá skiljum við að tveggja heima sýn er forsenda mikils skáldskapar.   
  Og það er vandi að vera stórskáld smárrar þjóðar.   
  Til skamms tíma hafa undra margir Færeyingar litið á William Heinesen sem  
landráðamann vegna þess að hann skrifaði á móðurmáli sínu. Utanað komandi 
persónu gat þó með köflum farið að finnast óttablandið hatur margra Færeyinga á skáldinu stafa fremur af því að hann skrifaði um föðurland sitt. Því sannleikurinn er sá að þessi staða Williams gerði honum kleift að ganga nær löndum sínum en nokkur höfundur annar hefur getað leyft sér. Hefðu verk hans verið skrifuð á færeysku og gefin út þar í eyjunum mundu þau engin viðbrögð hafa fengið nema önugt hatur. Höfundinn hefðu trúarofstækismenn og þröngsýnispostular einfaldlega rifið í sig.     
  Að vonum.      
  Hann var orðinn 75 ára og löngu heimsfrægur þegar fyrstu verk hans voru þýdd á færeysku.   
  Svona vel rækti skáldið af flugseglinu skyldur sínar.   

Þegar fyrsta skáldsaga Williams Heinesen, Í morgunkulinu, er skoðuð ofan í kjölinn kemur í ljós að hún er sneisafull af surrealisma. Það rennur einfaldlega upp fyrir manni að það er meiri surrealismi í litla fingrinum á William Heinsen en öllum skrokknum á André Breton. Surrealismi Heinesens er svo náttúrlegur að hann merkist ekki við fyrsta lestur. Vegna þess að hann er hluti af efnu. Vitaskuld hefur William kynnt sér bæði surrealisma og annað rjátl sem kom um tíma á sveitamenn í stórborgum Evrópu og Ameríku svo þeir rugluðust og urðu "módern". Enginn meiri háttar höfundur þessarar aldar hefur komist hjá því að þefa af einhvers konar módernisma. En það er eins og William hafi undir eins séð að þetta var tómleikans fálm eftir minningunni um galdur frumstæðara samfélags. Löngun til að fljúga á tilbúnum vængjum. En þennan galdur hins einfalda mannfélags sá hann út um gluggana sína eftir að heim var komið.   
  Þannig er hans tveggja heima sýn.   

En, eins og ég var að segja, verður enginn stórskáld nema að hafa séð í tvo heima. Líklega vegna þess að hlutverk skáldsins er að sýna lesendum í tvo heimana. Þar fyrir er þrengra um vik fyrir stórskáld hjá smáum þjóðum.  
  Raunveruleg tveggja heima sýn er líka forsendan fyrir þeim andstæðum sem þurfa að bera uppi mikla list. Raunveruleg tveggja heima sýn virðist líka skerpa tilfinningu höfunda fyrir andstæðum. Ein frægasta fullyrðing Williams Heinesen er sú að miðpunktur heimsins sé í Færeyjum og heiti Þórshöfn. Með sína djúpstæðu þekkingu á tvennum ólíkum heimum lætur hann ekki að sér hvarfla að etja þeim hvorum gegn öðrum. Andstæðurnar í skáldskap Williams eru á milli þess litla hverfis sem hann hefur valið sér að sögumódeli og alheimsins.  
  Pólarnir í verkum hans eru Þórshöfn annars vegar og sjálfur Kosmos hins vegar, tíminn í dag andspænis eilífðinni. Aldrei nokkurn tíma dettur hann í þá gildru sem margir okkar stóru höfunda (þó ekki Gunnar Gunnarsson) hafa því miður oft gert að sjónarmiði sínu: Verstöðin Ísland andspænis "hinum stóra heimi". Stundum finnst mér að þessi arfur nægjuseminnar í vali andstæðnanna sé að fara með nútímabókmenntirnar hér í svaðið og gera þær að einhverjum dauðans lífsháskalausum heimskra manna ráðum, sem dingla sér á milli vanmetakenndar og innantóms hroka, sem vitakuld eru ekki heldur neitt risavaxnar andstæður.  
  Vonandi leyfist mér að bera þannig "stórveldið" Ísland saman við "litla bróður Færeyjar" án þess að falla í gildruna sjálfur, því hitt er engum vafa undirorpið að seglið fleyga kemur líka hér við til að landa einni og einni skáldspýru engu síður en í Færeyjum.   

En hver var hann þessi Heinesen?  
  Þegar ég fyrst hitti William augliti til auglitis, í nóvember árið 1976, var liðin slétt vika frá því að Þórshafnarbær og færeyska menntamálaráðuneytið höfðu skipulagt fagnað til heiðurs þrem virtustu rithöfundum eyjanna - þeim Heðin Bru, Christian Matras og Heinesen, sem allir voru þá orðnir 75 ára gamlir. Verk tveggja þeirra fyrst nefndu höfðu verið gefin út í Færeyjum nokkurn vegin jafn óðum og þau voru skrifuð. En færeyskar þýðingar á nokkrum skáldsagna Williams Heinesens komu einmitt út í tilefni af 75 ára afmælinu. Voru það fyrstu útgáfur verka hans á því máli - eins og fyrr var sagt..  
  Slík hafði þolinmæði Færeyinga gagnvart skáldinu verið.  
  En við þessar kringumstæður varð frelsi skálsins til að skrifa um landa sína meira en höfundar smáþjóða eiga að venjast. Og William notaði það frelsi svo rækilega að vel mátti hann treysta heiftarhug þeirra til hinstu stundar.  
  Enginn höfundur, sem ég þekki, hefur gengið nær þjóð sinni á því sviði.  

Fagnaðurinn, sem ég minntist á, hafði verið haldinn daginn áður en ég kom til eyjanna og staðið frá því klukkan 6 á laugardagskvöldi til hádegis daginn eftir, eins og færeyskar veislur plaga að gera með svignandi matborðum og drykk eins og hver gat í sig látið. Þar voru skáldin hyllt í ótal fögrum orðum fjölmargra ræðumanna og vitaskuld lét enginn ræðumanna þess ógetið að nú væri William orðinn heimsfrægur höfundur, enda voru bækur hans þá þegar farnar að birtast á hinum og þessum tungumálum bæði austan hafs og vestan. Strax á sunnudeginum iðaði bærinn að þjóðsögum um skáldaveisluna miklu nóttina áður. Eitt tímaritshefti hrykki skammt til að skrásetja þá sagna- flóru, en ég get þó ekki stillt mig um að segja hér eina, sem heimildamaður minn kallaði, að vísu, kraftaverkasögu. Enda fullyrti hann að að það hefði aldrei gerst fyrr að William Heinesen héldi hátíðarræðu. En þegar aðrir höfðu  
loksins talað nægju sína og komið var fram á ljósan morgunn reis William Heinesen úr sæti og sló í glasið sitt.  
  Hann fékk vitaskuld gott hljóð.  
  Þá snéri hann sér að Elísu konu sinni og ávarpaði hana eina. Líkt og enginn annar en hún væri í þessari mörg hundruð manna veislu. Hann sagði:  
  Kære Lisa!  
  Hvis ikke du var så lidenskabsfuld som du nu er, så var jeg aldrig blevet en  
verdensberömt forfatter. Tak skal du ha!  
  (Elsku Lísa!  
   Hefðir þú ekki verið jafn ástíðufull og þú í rauninni ert þá hefði orðið lítið úr  
heimsfrægð minni á ritvellinum. Þakka þér fyrir það!)  
  Og veislugestirnir tóku sér enn góða þögn til að kyngja boðskap skáldsins.  

Heimildamaður minn að þessari sögu bætti því við, að nú mundi William loka sig inni og drekka einn í hálfan mánuð.  
  Þetta reyndist hálfur sannleikur.  
  Daglega hafði ég  samband við frú Elísu til að boða komu mína og hún svaraði:   Skáldið er því miður forfallaður í dag.  
  Þangað til seinni part föstudagsins, að hún hringdi og sagði mér að skáldið vildi hitta mig um laugardagseftirmiddaginn. Ég varð feginn, því ég átti einmitt pantað far heim á sunnudeginum. Tíminn hafði samt ekki farið til spillis. Ég hafði verið að lesa “Turninn úti á heimsenda”, sem þá var nýkominn, og glósa texta hans alla vikuna niðri á Sjómannaheimilinu í Þórshöfn á meðan ég beið eftir áheyrn hjá skáldinu. Og hugsa almennt til hans eins og lesa má í ljóði, sem heitir nóvemberþórshöfn. Líka svolítið að kvíða fyrir. Því reynsla mín af heimsóknum til höfunda, sem ég hafði lengi dáð varð oftar en ekki sú, að persónur þessa fólks reyndust bara eins og skugginn af verkum þeirra. En sem betur fer reyndist þetta öfugt með William.  
  Þar hitti ég sjálfa sólina, sem varpar þessum skuggum af heiminum í formi  
skáldsagna eða ljóða.  
  Hann var einn örfárra alfrjálsra einstaklinga, sem ég hef kynnst.  
  Og sá tilgerðarlausasti.  

Laugardagurinn kom og ég gekk upp Varðagötuna og inn í hús skáldsins þaðan sem öll Þórshöfn sést út um gluggana eins og leikfangamódel af skáldsöguheimi.   
  William stóð í dyragáttinni þegar ég kom, greip um hendurnar á mér og dró mig inn í ganginn fyrst og þaðan inn í stofu, stillti mér þar undir bjart loftljós, gekk tvo hringi í kring um mig og sagði svo:  
   - Ja hérna, þú ert alveg eins og hann Stígur bróðir ... nei annars. Þú ert alveg eins og hann afi var. Sveimér þá, það er eins og hann afi minn væri kominn í heimsókn. Viltu ekki sérríglas.  
  Síðan þá hefur mér fundist ég vera afi Williams Heinesens. Og það er að vísu nauðsynleg tilfinning fyrir þýðanda að þýkjast vera afi höfundarins, sem verið er að þýða. Og ég er heldur ekki frá því að William hafi geymt þetta með sér líka því mörgum árum seinna var ég aftur í heimsókn á Varðagötunni. Þá kom þar danskt fjölmiðlafólk og hann kynnti mig fyrir þeim með eftirfarandi orðum:  
   - Det er Thorgeir. Han overetter mine böger til originalsproget.  
     (Þessi heitir Þorgeir. Hann þýðir bækurnar mínar yfir á frummálið)  

Svo drakk ég heilan líter af sérríi með þessu nýja barnabarni mínu.  
  Þá kom frú Elísa, smávaxin og fínleg með rauðmálaða vanga og útsaumaða svuntu eins og álfkona í fasi og bauð okkur til borðstofu þar sem forrétturinn beið. Það var fiskstappa krydduð með jurtum úr álfheimum. Og ég fór að hugsa um Kristján afa minn, sem líka var alinn upp í álfheimum en Lísa kom með rauðvín í karöfflu, lét á borðið og stillti sér upp með krosslagða handleggi hjá skáldinu sínu. Það kom bersýnilega ekki til greina, að hún borðaði með okkur. Það fannst mér eðlilegt því svona hafði Rósa amma mín þetta þegar hún þjónaði okkur afa til borðs. Samt brá mér ögn þegar skáldið sagði hálf hryssingslega eins og vandfýsinn hótelgestur:  
   - Det skal ikke rödvin til fisken!  
      (Það er ekki haft rauðvín með fiski)  
  Og þessi nýja amma mín sem raunar var eiginkona barnabarns míns skokkaði af stað til að finna hvítvín meðan við sátum í þögn og biðum. Lísa fór í kjallarann og Lísa fór á háaloftið. Það var opið fram í eldhúsið og út um stóran glugga sá ég hana skokka á milli nærliggjandi húsa í leit að hvítvíni.  
  Loks kom hún tómhent og stillti sér upp í sömu stellingu hjá skáldinu og sagði:  
   - E hevi sénever.  
  Þá snéri skáldið sér að mér og sagði dálítið kankvís:  
   - Er þér ekki sama að drekka bara sénever með fiskinum.  
  Og hvort mér var ekki sama.  

Eftir þríréttaða máltíð með sénever og rauðvíni, kaffi og mikið koníak og meiri  sénever í vatni, Álaborgara í snafsglösum og afturhvarf til sénevrs í vatni var komið undir morgun. Þá áræddi ég að segja álit mitt á "Turninum" með þessum orðum:   
  - Sænka Akademían ætti strax að veita þér Nóbelsverðlaun eftir svona bók.   
  - Það er nú óþarfi, sagði skáldið og kímdi.   
  - Áttu við að Nóbelsverðlaunin séu óþarfi? spurði ég þá.   
  - Nei, þau eru enginn óþarfi.   
  - Hvað áttu þá við? Mér finnst það skylda þeirra að láta þig hafa verðlaunin.   
  Hann stóð þegjandi upp, fór út úr stofunni og kom aftur með afrit af meira en  ársgömlu bréfi. Það var stílað til Lundkvists, minnir mig, eða einhvers annars  
meðlims Sænsku akademíunnar. Hæverskleg beiðni um að taka aftur þá ákvörðun sem stofnunin hefði nýlega staðfest á fundi um veitingu Nóbelsverðlaunanna í  bókmenntum til undirritaðs rithöfunar, W. Heinesen.  
  Hann þakkaði Akademíunni kærlega fyrir að hafa minnst Færeyja með þessum hætti, en þar sem hann ritaði bækur sínar á dönsku en ekki færeysku væri sér ógerningur að taka við þessum heiðri. Að lokum benti hann kurteislega á það að hér í eyjunum væru a.m.k. tveir höfundar, Heðin Bru og Christian Matras, sem skrifuðu á færeysku texta sem stofnunin væri fullsæmd af að veita þessi verðlaun fyrir. Undirritað: Með kærum kveðjum, William Heinesen.   
  - Og þetta skaltu varðveita sem leyndarmál, sagði skáldið um leið og hann tók velkt og marglesið afritið, braut það saman og fór með það aftur.   
  Og það gerði ég alveg þangað til fyrir nokkrum árum að hann ljóstraði þessu upp sjálfur í viðtali við blaðamann danska blaðsins Politiken.   
  Ég man að ég spurði þegar skáldið kom aftur í stofuna:   
  - Og hlýðir Akademían svona nokkru?      
  - Hún var nauðbeygð, sagði William þá. Þetta var í fyrra og þeir ætluðu að nefna "Turninn" sem forsendu veitingarinnar. Handritið lá þá hjá Gyldendal og var að fara í setningu. Ég dró það til baka og frestaði útgáfunni þangað til núna í ár. Það var allur galdurinn.    
  Og skáldið brosir kankvíst og yfirvegað eins og það sé öllu meiri sigur að neita þessum heiðri án þess að heimurinn fái að vita neitt um hann en að taka við honum frammi fyrir augum heimsins.      
  - Maður er nú líka í góðum selskap með þeim sem aldrei fengu þetta, segir hann og blandar sér enn í glas.      

Og talið barst ófrávíkjanlega að Halldóri Laxness. Ég spurði:  
   - Hittust þið ekki einhvern tíma?  
   - Jú, einu sinni. Hann bjó þá í svítunni á Gullfossi, sem kom hér við á leið til  
Kaupmannahafnar. Og bauð mér til sín um borð.  
   - Og hvernig fór á með ykkur?  
  Nú kom löng þögn áður en William sagði:  
   - Assgoti sem það var góður stýrimaður á Gullfossi þá, ekki man ég hvað hann hét.  
   - Hvernig kemur hann þessu við?  
   - Óborganlegur svona stýrimaður ...  
   - Og hvernig kemur hann þessu við?  
   - Hann gaf okkur svo mikið brennivín að ég man ekkert eftir fundi okkar Halldórs.  
  Mér fannst ein og keimur af ríg og öfund í þessum svörum. Ekki ósvipað því, sem maður gat heyrt frá Mömmugöggu og jafnvel Þórbergi sjálfum á erfiðum stundum.Það fannst mér ekki samboðið höfðingja eins og William.  
  Og þetta versnaði enn, því nú spurði hann:  
   - Þekkir þú Halldór?  
   - Við erum svona á hatti, segi ég. Og mér er til efs að nokkur maður þekki hann til fulls. Hann er svo margar persónur. Hann er líkari hópi en einstaklingi.  
   - Þá hefurðu líklega gert þér einhverja hugmynd um hann?  
   - Ég er náttúrlega nýbúinn að lesa bækurnar hans upp á nýtt.  
   - Allar?  
   - Já. Til að endurmeta hann.  
   - Þá getur þú líklega sagt mér eitt?  
    Þögn.  
   - Get ég sagt þér hvað?  
   - Hvers vegna skrifar hann svona mikið bull?  
    Löng þögn.  

Spurningunni þyrmdi yfir mig, ekki síst vegna þess að hún kom heim og saman við niðurstöðurnar af endurlestri mínum.  
   - Þið Halldór eruð ekki sama dýrategundin, byrjaði ég, af þínum verkum hefur maður þá tilfinningu að sami bjargfasti persónuleikinn skrifi þær allar. Var ég ekki einmitt að segja, að Halldór væri margir persónuleikar? Það er eins og hann skrifi einn pers- ónuleika sinn upp til agna og lendi í tómarúmi á meðan hann slípar þann næsta. Þá skrifar hann bull. Sem listamaður minnir hann á Kjarval. Hann er mistækur eins og Kjarval, sem hefur málað hektara af bulli og annan hektara af tærustu snilld.  
  Og það er eins með þá báða. Framan af sáu Íslendingar ekkert nema galla þeirra, en nú má enginn minnast á neitt annað en kostina ...  
  Ég komst ekki lengra því William reis á fætur, tók mig í bjarnarhramma sína af slíkri hlýju, að sjaldan hef ég komist í annan eins lífsháska. Og með tárin í augunum sagði hann:  
   - Það vildi ég að þetta væri satt hjá þér, því það besta sem Laxness hefur skrifað er alveg himinhrópandi snilld.  
  Og mikið varð ég feginn að afstaða skáldsins hafði ekki byggst á smámannlegri öfund eða ríg, heldur því bjarfasta, miskunnarlausa en mjúkláta raunsæi, sem gerði hann að því sem hann var.  

Til að undirstrika það hér í lokin hvers virði þetta sérstaka raunsæi Williams  
Heinesens hefur verið mér ætla ég að vitna í texta, sem ég skrifaði fyrir tuttugu árum.  
  Þá var ég mikið að hugsa um dauðan - sem vonlegt var með nýdáinn mann.  
  Og um gildi lífsháskans, sem Steinn Steinarr og aðrir kettir eru svo naskir á.  
  Skrifaði þá m.a. svona:  

Og það er verðmæti að vita þetta: að umgangsvírus, dálítil þreyta og glas af dæilega brugguðu öli geta - ef svo ber undir - ógnað tilveru manns. Kanski látið henni lokið.    
   Nú finnst mér allt í einu að þessi tilfinning kattarins sé listamanni nauðsyn og þurfi að vera hluti af svo kölluðum veruleika hans. Í öðru ljósi verður heimurinn aldrei metinn að fullu. Því veröldin er hreint engin eign manns heldur eitthvað sem manni er lánað til að skoða.    
   Stutta ögurstund.    
   Með hækkandi meðalaldri vilja menn fjarlægjast þá tilfinningu. Og þá er eins og kvikan í hugsuninni storkni.    
   Fyrr á öldum var erfiðara að gleyma þessu.    
   Hemingway kynnti undir þessari tilfinningu í sér. En það var nú samt  
karlmenskudellan sem drap hann. Einhvern vegin gat hann ekki hugsað sér að hrörna og veikjast.    
   Heinesen tekur þessu öðru vísi.    
   Það fann ég svo vel í fyrrahaust þegar ég heimsótti gamla manninn seinasta kvöldið mitt í Þórshöfn. Hann var einn heima. Lísa einhvers staðar úti að mála postulín. Upp úr miðnættinu hélt ég hann væri orðinn þreyttur, svo ég reis á fætur til að kveðja. Þá benti hann mér að setjast aftur. Þagði svo lengi áður en hann leit upp, sposkur á svip, en vottur af melankólíu djúpt í augunum.    
    - Nú er ég að verða gamall, sagði hann.    
    - Hvaða vitleysa. Þú sem ert eilífur unglingur, sagði ég nokkuð sannfærandi.    
    - Vel má það vera ... en veistu hvernig ellin kemur til manns?    
    - Ekki kanski alveg.    
    - Það veit ég, segir hann og hlær við.    
    - Hermdu frá, segi ég.    
   Hann lagar úrið sitt sem orðið er skakkt á úlnliðnum eina ferðina, grípur svo fast um hökuna og talar eins og þarna sé enginn nema hann sjálfur.  
    - Maður sest við píanóið og ætlar að spila litla melódíu sem maður er búinn að kunna í sjötíu og fimm ár - síðan maður var fimm ára - og þá er hún horfin.    
   Hann slær utan í hausinn á sér.    
    - Hún er ekki þarna lengur. Og maður veit að hún verður þarna aldrei framar.    
   Það fer eins og myrkur súgur af hyldjúpum einmanaleika um herbergið.    
   Andartak.    
   Svo brosir þessi öðlingur, með augunum, og segir blátt áfram og kalt eins og dómari:    
    - Þetta eru smáblæðingar á heilann. Svona var hann pabbi líka!    
   Og það kemur löng þögn. Ég sit neðan undir feiknlegri himinhvelfingu í myrkri. Fjarlægar hugsanir tindra hér og hvar uppi á festingunni. Svo daprast stjörnuskinið, upp við pólinn fyrst og síðan niður að sjóndeildarhringnum smám saman, allt verður logarautt, síðan dumbrautt eins og gamalstorknað blóð.    
   Enginn kann að miðla þessari tilfinningu kattarins betur en gamli Heinesen.    
   Svo kvaddi ég og fór.   

Á röltinu niður Varðagötuna hugleiddi ég þetta ljóðræna raunsæi, sem einkennir persónu skáldsins og allt, sem hann fæst við. Ekki bara ritverkin heldur líka önnur störf hans. Með þessu ljúfa raunsæi bar hann listalíf Þórshafnar á herðum sér í þrjá aldarfjórðunga: Tónlistarfélagið, Leikfélagið, Listasafnið og málefni rithöfunda. Án þess nokkur hafi, mér vitanlega, verið að þakka honum neitt fyrir það, enda væri slíkt ekki viðeigandi svo náttúrlegt sem allt þetta var skáldinu.  

Það skiptir kannski engu hvort þessar frábæru eigindir mannsins voru eðli hans og arfur eða hvort aðstæðurnar gerðu honum að bregðast svona við óvenjulegum og sérstökum kringumstæðum.  
  Helst var ég, og er raunar enn, á því að gott erfðamengi hafi þurft til að bregðast við jafn þröngri stöðu og William æfilangt tefldi með þeim hætti að snúa jafnan ókostum og vanda hennar upp í kosti og tækifæri, eða jafnvel forréttindi, sem einungis fáum einstaklingum bjóðast.  
  En kænir menn og hæglátir eru líka oft þeir heppnu í lífinu.  
  Og þannig var William.  
  Álfakóngurinn í ríki færeyskrar listasögu mestalla tuttugustu öldina.  
 

Ja du er mörket      
og du gör mig bange.      
Du er natten og evigheden.      
Jeg mærker dit kolde åndepust.      
Du er döden.      
Du vil at jeg skal visne.      
Jeg vil så gerne leve og blomstre.   
  
Jeg er mörket.      
Jeg elsker dig.      
Jeg vil at du skal visne.      
Visne og genopstå med dine blomster.      
Atter og atter visne og genopstå.  

Jeg er natten. Döden. Evigheden.       
Jeg elsker dig.       
Jeg ville forsmægte hvis du ikke var       
og stod her og ventede på mig       
med dine forgængelige blomsters ængstelige blus. 
 
Med din  levende söskendeklynge  
af varme röde kys 
dybt i mit ensomme  sorte hjerte.  

Jú, þú ert myrkrið   
og þú hræðir mig.   
Þú ert nóttin og eilífðin.   
Ég finn þinn kalda andardrátt.   
Þú ert dauðinn.   
Þú vilt að ég sölni.   
Ég sem vil lifa og fá að standa í blóma.  

Ég er myrkrið.   
Ég elska þig.   
Ég vil að þú sölnir.   
Standir í blóma og sölnir.   
Sölnir og standir enn á ný í blóma.  

Ég er nóttin. Dauðinn. Eilífðin.   
Ég elska þig.   
Mér væri lokið stæðir ekki þú   
á þessari stund og biðir eftir mér   
í hverfuleikans háskalega blóma.   
   
Með hjúfur systkina í limi þínu   
og heita rauða kossa   
dýpst í svartri einsemd hjarta míns.