| 1
12. janúar
árið 1830.
Morgungráminn að verða til við litaskipti lands og himins.
Myrkur jarðar að renna saman við ljósið að
ofan. Skýin hjúfra sig niður að
landinu. Grásvartir
fletir
skiptast á við svargráa.
Þar sem reiðgöturnar vestan úr Víðidal
austur í sýslu mæta troðningunum neðan frá
höfuðbólinu Þingeyrum fram í Vatnsdalinn heita
Þrístapar.
Hér stóð áður kotið Ranhóll við
krossgöturnar.
Austast á hólnum er nýhlaðinn pallur af hnausum,
á aðra alin hár, en höggstokkur á pallinum.
Þetta er efnismikill viðarbútur og mörkuð rauf
í fyrir háls sakamannsins að hvíla á síðustu
mínútuna.
Þvílíkt mannvirki mundi sóma sér vel
á stórum litaglaðara torgi suður í einhverri
pápískri múgborg. Handverkið er allt hið vandaðasta
og því ekki við smiðina að sakast þó
umhverfið hér beri það ofurliði.
Allt landið í kring eins og hlaðið drunga sem döguninni
gengur seint að vinna á.
Hægt brýst þessi dagur með stigvaxandi gráma
ofan um þykknið. Vötn og lækir verða eins og dimmleitt
kvikasilfur í myrkri jarðarinnar.
Langt úti í þögninni drynur einhvers staðar
í hafi.
Við fyrstu verkaskímu silast tvær mannverur inn á
þetta gráa svið og staðnæmast í hvilftinni
norður og
vestur
af pallinum og byrja að taka gröf, tvíbreiða.
- Asskoti birtir hann eitthvað seint hérna, segir sá
sem heitir
Jón og er mjóróma.
- Hann birtir náttúrlega bæði fyrr og betur í
Skagafirðinum, segir hinn.
- Aldrei sagði ég það, Árni minn, þó
má það vel vera. Ég hef ekkert verið
þar að taka grafir í morgunsárið. Mér
lætur ekki púlsvinna - síst svona árla dags.
- En hvað ertu þá að gefa þig í þetta?
segir hinn upp úr mokstrinum.
- Ég hef ekkert gefið mig í þetta neitt. Mér
var bara til sagt að vinna þessi
verk hérna með þér í dag. Hvar er glerið?
Það er í mér djöfuls morgunhrollur.
Nú hættir Árni að moka og lítur bænaraugum
upp
til hins
sem réttir skipandi fram hönd eftir pyttlunni.
- Við megum ekki klára allt brennivínið, segir hann
í
bænarróm og bætir svo við þegar hinn lætur
engan
bilbug
á sér finna.
- Eigum við ekki að geyma okkur af því eitthvað
til að dreypa á okkur áður en við setjum höfuðin
á stengurnar í kvöld, ha?
- Ég veit ekki betur en þetta sé mitt eigið brennivín
sem sýslumaður sjálfur skenkti mér, svo líklega
ræð
ég
hvenær ég fæ mér af því og hverja
ég traktera, segir Jón og verður ennþá skrækari
í rómnum.
- Hvar er það?
- Það er í hnakktöskunni minni þarna aftan
við þig.
- Já, barasta búinn að að pakka því
ofan í þínar hirslur, mínu brennivíni,
segir Jón um leið og hann fer í töskuna
og tekur fram ullarsokk með flösku í.
- Og
ætlar að tilsegja mér hvenær það skuli
drekkast.
Þú
ert lúnkinn, þykir mér.
- Þú baðst mig nú sjálfur að vefja þetta
inn í plöggin mín svo það ekki brotnaði.
Ég var heldur ekki að segja neitt annað en það
að okkur mundi naumast veita af því að treina hressinguna
þangað til kemur að seinniverkunum okkar í
dag - að reisa stangirnar með höfðunum sakafólksins.
Og Árni klórar sér í hausnum og ekur til á
sér peysunni meðan hinn sýpur á pyttlunni og stynur
við.
Gröfin nær þeim orðið rösklega í hné.
- Ætlarðu ekki lofa mér að fá hressingu úr
því þú ert búinn að að taka tappann
úr á annað borð? segir hann varlega.
- Þetta er mitt brennivín, segir Jón og snýr
sér við með pyttluna í hendinni og mígur stynjandi
í hornið á gröfinni. Yfirvaldið skenkti mér
þetta brennivín, og mér veitir ekkert af því
að treina hressinguna, eins og þú segir.
Ber ég ekki ábyrgð á þessum verkum okkar
hérna? Þeir sem gegna háum embættum þurfa
mikið af brennivíni stendur, trúég, einhvers staðar
í biblíunni.
- Góði besti, vanhelgaðu ekki þennan stað með
guðlasti.
- Nú, þetta sagði presturinn okkar einlægt þegar
hann var fullur, segir Jón um leið og hann lýkur athöfn
sinni.
- Og hann var sárasjaldan ófullur.
- Æ, góði, skenktu mér nú sopa, biður
hinn.
- Ég hef ekkert að gera hér með skítfullan
grafara, segir Jón og sýpur á.
Árni fer aftur að moka, nokkuð seint og fast, um leið
og hann tínir út úr sér orðin.
- Þú vilt máské heldur vinna einn að því
að stangsetja höfuðin þegar allir verða farnir og
rökkur dottið á?
- Ha?
Nú réttir Jón fram pyttluna en hinn læst ekki
sjá hana, þumbast áfram við moksturinn og talar
með þungum áherslum.
- Nú er gállinn á þér, djöfuls bara
gállinn á þér. Aldrei máttu svo
bragða vín að þú farir ekki að pína
og kvelja alla þá í kringum þig, sem þú
þorir til við.
- Segðu þetta aftur, góði.
Jón dregur að sér pyttluna og rekur tappann í
hana með tilburðum.
- Æ, nei, forláttu mér. Ég bara reiddist þér
og sagði svona öldungis vanhugsað. Forláttu mér,
segir Árni
og seilist
eftir flöskunni en hún er þá ekki föl.
- Þú ert sjálfur búinn að drekka þína
borgun fyrir þessi störf hérna og átt hreint
enga heimtingu á því
að
drekka það brennivín sem Yfirvaldið skenkti mér
sérdeilislega í bróðerni þar fyrir utan.
Og komdu þér barasta að verkinu, maður, segir Jón
og skyggnir glerið upp í morgunskímuna.
- Auðvitað, segir Árni og fer enn að moka. Blöndal
sýslumaður hefur náttúrlega rétt þér
þessa extrapyttlu svo sem í sárabætur fyrir að
hann tók af þér þetta eina verðuga böðulsstarf
sem til hefur fallið í sýslunni.
- Hvað áttu við? Fer ég ekki með refsivöndinn
Yfirvaldsins hér í sýslu? Spurðu þá
sem tildæmd hefur verið hýðing hvort að þeir
hafi ekki bara rétt formerkt hver að því starfaði,
ha.
- En hvað þá um böðulsstarfið hérna
í dag?
Verður
ekki annar fenginn til að höggva delinkventana í þinn
stað?
- Nei, aldeilis ekki. Yfirvaldið var að sönnu búinn
að skikka mig til höggningarinnar. Og láta mig hafa tvo
pottkúta af brennivíni. Fyrir utan allnokkuð tóbak
að verkalaunum. En kom svo að máli við mig á
deginum og sagðist hafa farið að hugleiða þetta nánar.
Og þótt þá slíkt verk ekki vera við
mitt hæfi. En vilja aftur á móti fela mér annað
sem þætti miklu verðugra utanlands þar sem slíkar
aftökur væru tíðkaðar.
- Var það gröfturinn hérna og staursetning höfuðanna
eftir á?
- Einmitt. Og svo skenkti hann mér þessa merkurflösku
af brenni víni, í vinargjöf barasta.
- Ertu nú viss um þetta?
- Auðvitað, maður, hann sagði þetta sísvona.
- Og hverjum ætlar hann þá höggninguna?
- Hann orðaði það ekkert við mig neitt, enda má
mér vera sama úr því sem komið er.
- Ja, segðu nú það. Segðu nú barasta það,
segir Árni og tekur sér mokstrarhvíld aftur.
- Ég kynni þó aldrei að vita þetta betur
en þú? Ha?
- Hvað ætli þú vitir þetta neitt betur en
ég?
- Svo fráleitt sem þér nú sýnist það
get ég þó frætt ig á því
hver það verður sem öxina reiðir hérna í
dag.
- Nú, hvernig ber það til?
- Ja, vissirðu það nú bara, segir Árni og snýr
sér aftur að mokstrinum.
- Nú, hver er það þá? Komdu þessu frá
þér, bleyðan.
- Það væri máské ekki frágangssök
að segja frá því, ef maður hefði
þá eitthvað til að væta kverkarnar með,
segir Árni upp úr mokstrinum.
- Þú ert að finna þér þetta til að
narra út úr mér brennivínið, djöfuls
gungan.
- Nú, segir Árni hægt og mokar enn.
- Hérna er glerið, segir Jón og réttir hinum flöskuna.
- En súptu varlega. Þetta verður að treina.
Árni sýpur drjúgt á, hryllir sig stynjandi
og fer sér ekkert óðslega.
- Nú, hver á að höggva þau þá?
- Guðmundur Ketilsson.
- Bittinú. Bróðir þess myrta, Nathans á
Illugastöðum?
Og hvernig
veist þú þetta?
- Þetta er ég nú bær um, segir Áni og
fær sér annan slurk.
- Guðmundur Ketilsson er það þá, sem með
djöfuls klækjum, er búinn að sölsa höggninguna
undir sig. Til að geta hefnt sín á drápsmönnum
bróður síns, segir Jón um leið og hann hrifsar
flöskuna af Árna.
- Ekki gengur honum hefndin til. Það er ég bær um,
segir Árni.
- Fær hann þetta greitt þá máské?
- Greidda fær hann 60 ríxdali.
- Mikið er hvað ábatagirndin getur dregið menn til
að gera, segir Jón og sýpur á.
- En ekki nýtur hann sjálfur þeirra peninga. Um það
má eg bera, segir Árni íbygginn.
- Nú, hvað gengur honum þá til?
- Það gæti ég vel sagt þér í
betra tómi seinna, segir Árni og fer að moka.
Og lausn þeirrar ráðgátu verður að bíða
um sinn, því nú fjölgar um tvo þessum örsmáu
starfandi mannverum þar í Þrístöpunum.
Þeir fyrri tveir eru að ljúka við gröfina. Hún
er eins og dimmbrúnt sár í fölgráa móana.
Þeir nýkomnu færa með sér saman vafið
klæði og breiða það yfir pallinn með höggstokknum
þar austast á háhólnum.
Þannig kviknar skyndilega rauður depill, næsta fjarstæður
í öllum grámanum. Og þá fer að vakna
frýs og hófadynur í morgunkyrrðinni, því
bændur hafa gegnt kalli Yfirvaldsins.
Öllur ferðafærum karlmönnum í sýslunni
hefur verið gert að vera við athöfnina hér þá
stund sem birtan varir.
En dagurinn er stuttur um þetta leyti árs.
Í þann mund sem lokið er við að taka gröfina
í Þrístöpunum silast lítill hópur
neðan frá Þingeyrum út í morguninn. Þetta
er fanginn Friðrik Sigurðsson, tveir prestar og fáeinar
persónur til viðbótar. Hópurinn er líkastur
annarlegum fjárrekstri undan ósýnilegum hirði
þar sem hann lötrar þögull og mórauður
ögn til hliðar við fjárgöturnar fram í
Vatnsdalinn.
Ofan úr Vatnsdal stefnir annar minni hópur með fangann
Agnesi Magnúsdóttur. Prestur leiðir hana. Þrír
bændur silast á eftir þeim með hendur á baki
og nýprjónaða þumlana út í loftið.
Báðir hóparnir nálgast þennan fjarstæðurauða
depil í algráum vetrarmorgninum.
Það er lágskýjað og gola úr ýmsum
áttum. Í móunum suður og austur af Þrístöpum
standa fáeinir unglingar kringum hesta aðkomumanna. Í
hvilftinni vestur í hólunum - umhverfis gröfina - er
að verða þröng. Þar hefur bændum verið
til sagt að hafa sig meðan athöfnin stendur.
Þar skrafa þeir hljóðlega um jörð og veður.
- Stunguþítt eins og á hásumardegi ...
Og golan fer líka að bera slitur af sálmasöng frá
hópnum sem kemur neðan af Þingeyrum.
Skraf manna dúrar þá niður.
Þögul mannþyrpingin verður eins og kynlegur uppmokstur
úr tvíbreiðri gröf þeirra sem hér á
að deyða. Kenjótt golan blandar sálmasöngnum
nú saman við frýs hrossanna sunnan undir hólunum.
Þaðan sést ekki til aftökustaðarins.
- Má ég nú setjast hér? segir Agnes við
séra Þorvarð.
- Jú, bíddu við, ég ætla að setja undir
þig brekán hérna á barðið.
Bændurnir þrír standa álengdar og toga í
lausu þumlana á vettlingunum sínum. Agnes sest. Hún
er í blárri treyju, snjáðri, og silfurmyllur í.
- Vill ekki presturinn sitja hjá mér? segir hún. Og
presturinn sest við hliðina á henni. Þau sitja þögul
um stund og horfa á hrossin.
- Eru þeir komnir með Friðrik? spyr hún.
- Já, svarar presturinn.
- Mér er kalt, segir hún. Má ég fá meira
að drekka?
- Gefiði henni nú að drekka, kallar presturinn til mannanna
þriggja. Þeir eru fegnir að fá viðfangsefni
og koma steðjandi.
Agnes sýpur af flöskunni, sem einn þeirra réttir
henni, hryllir sig. Þeir standa og góna á hana.
Allt í einu verður hún óróleg.
- Eru þeir að höggva Friðrik? Guð minn góður,
gefiði mér enn að súpa, segir hún.
Maðurinn réttir henni flöskuna aftur. Hún sýpur,
skilar honum flöskunni og starir fram fyrir sig, agndofa.
- Hvað þessi skjótti þarna er fallegur, segir hún
svo. Hver á hann? Hver getur eiginlega átt svona hest?
- Ég veit það ekki góða mín, segir presturinn
undrandi.
En hún leiðir furðu prestsins hjá sér og heldur
eintali sínu áfram.
- Aldrei hefur neinn gefið mér hest. Mig langar að eiga
þennan hest. Sá presturinn þegar hann var að velta
sér áðan? Æðarnar þandar út í
skinnið á lærvöðvunum og kviðurinn strengdur.
Þá reisti hann sig upp á framfæturna með
iðandi bringuna, sat dálitla stund og hlustaði. Nei. Svo
reif hann sig á fætur. Ótrúlegt. Ha? Hann stendur
þarna á jörðinni, reisir makkann hátt upp
yfir Vatnsdalsfjallið, þenur vöðvana í endilöngum
kroppnum, teygir svo fram hausinn og hristir af sér moldina, fyrst
af herðakambinum, svo aftur eftir hryggnum og síðunni.
Hún þagnar og fer að hlusta. Golan ber slitur af lestri
firvaldsins handan um brekkubrúnina til þeirra.
- ... Dæmist því rétt vera ... hefur fyrirgert
lífi sínu og skal ... en höfuðið
setjast á stöng ...
- Nei, nei, æpir hún og vill rísa á fætur
en þeir halda henni.
- Biðjið hann lesa þetta ekki, segir hún í
áflogunum við þá.
- Gefiði mér hest! æpir hún svo af öllum lífs
og sálar kröftum. Gefiði mér að drekka!
Þá láta þeir hana lausa. Og hún sýpur
enn af flöskunni.
Fer svo
aftur að tala, ögn drafandi.
- Nú er hann hættur að lesa þetta og farinn að
horfa á Skjóna minn sem er þrílitur. Og fjörugur
eins og vatnanykur. Það geisla í honum augun. Ekki kann
hann að lesa. Þess vegna hefur hann svona góð augu.
Sko. Hann er nærri höttóttur, samt er annað eyrað
hvítt. Guð minn góður, hvað svona hestur væri
ljótur ef hann nú kynni að lesa og fara með
...
Þá lítur séra Þorvarður á hana.
- Nei, nei, nei. Presturinn bað mig að hugsa gott og fallegt um
alla. Enginn getur hugsað sér neitt fallegra en svona risastóran
skjóttan hest á beit í haganum, ef hann er nú
í tilbót þrílitur, næstum höttóttur,
þó ekki alveg. Og með hálfa blesu. Enginn getur
nokkurn tíma hugsað neitt fallegra en þennan stóra
og sterka og eldfjöruga hest sem stendur þarna á jörðinni
...
- Guð minn góður, segir hún svo og lítur við.
Niður hallann kemur sýslumaðurinn gangandi í reiðstígvélum
með gyllta hnappa. Hann er fölur og stillir sig þó
vel.
- Jæja, segir hann bara.
- Má ég ... má ég, stynur Agnes.
- Gefiði henni hressinguna, segir Yfirvaldið við þann
sem heldur á flöskunni.
Hún drekkur með hjálp þeirra allra, reynir svo
að standa á fætur en örmagnast.
- Haldið yfir um hana, prestur minn, segir þá sýslumaðurinn.
- Reynum að biðja, vertu sterk. Ekki fara að guðlasta núna,
muldrar presturinn.
Þau klöngrast upp brattann. Hún leggur vangann á
öxl hans og hálfhvíslar.
- Ef ég hætti að hugsa um hestinn minn þá
fer ég strax að hugsa svo ljótt. Þá fer
mér aftur að finnast ljótt um Yfirvaldið og prestinn
fyrir að hjálpa mér ekki. Ég veit
það er bannað, en vill presturinn þá
ekki leyfa mér að hugsa bara um hestinn? Fyrsta hestinn sem
ég hef eignast.
Hugsaðu þá um hestinn, barnið mitt, hvíslar
hann.
- Hvað eru allir þessir menn að gera hér? segir hún.
Og þau standa á brekkubrúninni eins og sneypulegir
elskendur frammi fyrir þöglum bændahópnum. Það
eru fáein skref að pallinum þar sem Yfirvaldið stendur
og býr sig til að lesa henni dóminn. Hún ætlar
að rífa sig af prestinum en getur þá ekki gengið.
Hann tekur af henni fallið og styður hana áleiðis að
höggstokknum.
- Vill ekki einhver þessara manna færa mér hest, öskrar
hún skyndilega.
Yfirvaldið hættir við fyrirætlun sína og segir
um leið og hann stígur niður af pallinum.
- Við fríum hana þá við lestrinum.
Séra Þorvaldur leggur Agnesi á höggstokkinn og
krýpur hjá henni. Guðmundur Ketilsson gengur fram. Hann
ber við loft frá bændunum að sjá þegar
hann reiðir öxina. Einkennileg skuggamynd með barðastóran
hatt. Og börðin slúta.
Svo fellur öxin með þungu, dumbu hljóði.
Það fer djúp stuna um mannsöfnuðinn þegar
höfuð konunnar losnar frá bolnum. Fáeinar öflugar
blóðgusur freyða um axarblaðið, sem stendur fast
í höggstokknum.
Síðan verður allt hljótt.
Nokkur stund líður áður en tilhorfendurnir komast
á hreyfingu og fara í löngum sveig norður og austur
um hólinn til hesta sinna.
Og ríða svo burt.
|
|