|
|
|
|
| Upphaflega
bar fundum okkar saman í Píreus. Niður við höfnina
þar sem ég var að bíða eftir skipinu
til Krítar. Það birti af degi. Belgings sunnanvindur dreif
sjávarlöðrið yfir kaffistofuna.
Glerhurðin var lokuð. Mannaþefur og salvíulykt innandyra. Úti var kalt og það féll móða á rúðurnar frá andardrætti gestanna. Fimm eða sex sjóarar vafðir í sauðsvartar geitarskinnsúlpur sötruðu kaffi eða salvíute og rýndu út um móðugar rúðurnar. Á hafið. Allur fiskur löngu flúinn undan pískum stormsins niður í kyrrðina við botninn og beið þess að sjóinn í efra lægði. Og fiskimennirnir þyrptust saman í kaffistofunni og biðu líka eftir því að veðrinu slotaði svo fiskurinn stilltist og færi aftur að gefa sig. Leppflúra, marhnútur og skata snéru heim úr ránsferðum næturinnar og tóku á sig náðir. Það dagaði. Glerdyrnar opnuðust og smávaxinn, sólbitinn hafnarverkakarl snaraðist inn, berhöfðaður, berfættur og forugur. - Nei, Konstantis, hrópaði gamall sægarpur í blárri mussu, hvað er títt? Konstantis skyrpti fólskulega á gólfið. - Hvað ætli sé títt! ansaði hann. Kaffihúsið á daginn, heima á kvöldin. Kaffihúsið á daginn, heima á kvöldin. Það er nú mitt líf, sjáðu til. Engin tíðindi það! Sumir hlógu, aðrir hristu hausana bölvandi. - Þetta líf er bara fangelsi, sagði þá gamall karl með yfirvararskegg og hafði visku sína úr brúðuleikhúsinu, ævilangt fangelsi, andskotinn hafi það! Blágræn skíman féll dúnmjúk á forugar rúðurnar, sitraði inn í kaffistofuna, hengdi sig á hendur, nef og enni, smaug inn fyrir skenkinn og sló bjarma á flöskurnar. Rafljósið dapraðist. Þjónninn geispaði syfjulega, rétti út handlegginn og slökkti. Það varð andartaks þögn. Menn litu upp og rýndu út í forugan daginn. Brimið heyrðist drynja og það slokaði í vatnsrörum inni í kaffistofunni. Gamli sægarpurinn andvarpaði: - Hvernig skyldi nú Lemonis skipstjóra vegna? Guð veri með honum. Hann leit heiftaraugum út á hafið. - Svei! Bévítans ekkjufabríkan, rumdi hann svo og beit á grátt yfirvararskeggið. Ég sat inni í horni og pantaði mér annan salvíute því mér var kalt. Mig syfjaði. En ég streittist á móti svefninum, þreytunni og morgundrunganum. Horfði út um forugar rúðurnar niður að höfninni, sem nú fór að vakna með ómandi skipsflautum og hrópum verkakarla og sjómanna. Sjórinn, regnið og útþráin spunnu æ þéttara net um hjarta mitt. Við mér blasti drungalegur kinnungurinn á gufudalli, síða skipsins hvarf út í dumbunginn. Það hélt áfram að rigna og ég sá hvernig vatnstaumarnir bundu himininn við forina á götunni. Ég horfði á drungalegt skipið, skuggana og regnið. Fortíðin tók á sig mynd. Minningum skaut upp í hugann. Í móskunni birtist andlit míns kærasta vinar, ofið regni og þrá. Hvenær var það eiginlega? Í fyrra? Í öðru lífi? Í gær? Hvenær var það sem ég fylgdi honum til skips hérna í þessari sömu höfn? Ég man að þá var líka kalsarigning og sams konar morgunglæta. Og mér svona þungt um hjartað líka. Langdregnar skilnaðarstundir góðra vina eru eitur. Þá er betra að kveðjast í snatri og vera svo einn, því einveran er manni náttúrleg. Samt gat ég ekki slitið mig frá vini mínum þarna í morgunsúldinni. (Síðar meir skildi ég ástæðuna, en þá var það um seinan, því miður). Ég fylgdi honum alla leið um borð og sat í klefanum innan um farangurinn hans sem stóð á gólfinu. Ég virti hann vel og lengi fyrir mér án þess að hann yrði þess var, eins og ég væri að setja á mig andlitsdrættina hvern af öðrum - blágræn ljómandi augun, búlduleitan fínlegan og stoltan unglingssvipinn, en fyrst þó og fremst þessar tiginbornu hendur með löngum fingrunum. Skyndilega stóð hann mig að einu þessara tillita. Leit þá við með kersknissvipnum sem hann einlægt hafði til að breiða yfir tilfinningar sínar. Leit á mig eins og það hefði runnið upp fyrir honum ljós, en sópaði skilnaðartreganum undir eins glottandi til hliðar og sagði: - Hvenær ætlarðu að hætta? - Hvað áttu við? - ... hætta að naga pappírinn og bía þig út í bleki? Komdu nú með til Kákasus. Þar eru landar vorir í lífsháska, þúsundum saman. Förum nú og björgum þeim. Svo hló hann við, eins og hann væri bara að grínast með allar þessar göfugu fyrirætlanir sínar. - Eins víst að við björgum svosem engum þeirra, hélt hann svo áfram. En við björgum okkur sjálfum með því að reyna að bjarga þeim, ha? Er þetta ekki einmitt það sem þú ert að kenna? Það bjargast enginn nema hann fórni sér fyrir aðra ... komdu þá, kennari sæll, ég tek þig á orðinu. Förum! Mér varð svarafátt. Æ, heilaga austræna jörð, þú aldna goðamóðir, æ, þú stórláta raust Prómeþeifs í klettafjötrunum ... enn var kyn vort hlekkjað við sömu kletta og hrópaði á hjálp, enn var það að ákalla syni sína til bjargar. Og ég heyrði en hafðist ekki að. Ekki fremur en þjáningin væri draumur einn og lífið töfrandi harmleikur þar sem engir nema ruddar og einfeldningar ryðjast upp á sviðið til að vera með í leiknum. Vinur minn beið ekki svars en var staðinn á fætur. Skipið blés í þriðja sinn. Hann rétti mér höndina og breiddi enn yfir geðshræringu sína með háðsglósu: - Vertu nú sæll, pappírsrottan þín! sagði hann. Röddin titraði. Honum fannst lítilmótlegt að geta ekki ráðið við geðshræringuna. Tár, viðkvæmnishjal, taumleysi og einkamálapukur þótti honum óviðeigandi og karlmennum lítið til sóma. Aldrei hafði viðkvæmt orð farið á milli okkar vinanna. Við bitumst eins og vargar. Hann þessi hárfíni, naski hugsuður, ég barbarinn. Honum nægði rólyndislegt bros til að segja allt, meðan ég var brostinn í trylltan, hamslausan og grófan hlátur. Ég reyndi líka að fela kvíða minn undir harðneskjutali, en skammaðist mín fyrir það. Nei, ég skammaðist mín ekkert, mistókst það bara. Svo ég þrýsti hönd hans vel og lengi.Hann leit vandræðalega framan í mig. - Söknuður? Kveðjustundarvella? - Já, sagði ég alveg sallarólegur. - Því þá? Var þetta ekki löngu útrætt mál okkar á milli? Hvað kalla Japanirnir þínir þetta? Fútósín! Svipurinn hluttekningarlaus og stóískur, andlitið stjörf brosvipra. Öðrum kemur svo ekki við hvað er að gerast á bak við grímuna. - Jú, sagði ég til að forðast nánari umræður á þessum hátíðlegu nótum. Var ekkert viss um að geta haft vald á röddinni. Málmbumban gall og kallaði gesti frá borði. Úti var rigningarsuddi. Loftið hrannað eldlegum kveðjuorðum, glóandi loforðum, heitum, langdregnum kossum og velfarnaðaróskum. Móðir faðmaði son, kona eiginmann, vinur vin. Eins og það mundi aldrei framar sjást, eins og þessi stundarviðskilnaður væri sá eilífi eini, og hljóðlátt bergmál málmbumbunnar um kinnunga skipsins og lyftinguna þarna í röku loftinu varð eins og líkhringing. Það fór hrollur um mig. Vinur minn snéri sér að mér. - Nú, sagði hann lágt, varstu kannski að fá eitthvert hugboð? - Já, svaraði ég enn. - Trúir þú á svoleiðis hindurvitni? - Nei, svaraði ég þá ákveðinn. - Nema hvað? Nema bara þetta; ég trúði svosem ekki á neitt, en það var í mér geigur. Þá lagði vinur minn vinstri lófann var- lega á hné mér. Gerði þetta oft þegar ég gekk á hann og vildi fá hann til að taka afstöðu. Þverskallaðist þá fyrst en lét svo undan að lokum um leið og hann snerti á mér hnéð eins og hann vildi segja - Ég skal gera þér þetta til geðs ... Hann kipraði augun tvívegis og leit svo á mig. Fann að ég var eitthvað niðurdreginn og slíðraði þá uppáhalds vopnið sitt - brosið, þetta kersknislega bros. - Gott og vel, sagði hann. Fáðu mér höndina; rati ann- ar hvor okkar í lífsháska. Hann snarþagnaði eins og hann væri á báðum áttum. Í mörg ár höfðum við skopast að svona háfleygu rausi og flokkað það með grænmetisti, andatrú, guðspeki og berklabakteríunni ... - Nú? hváði ég og bar mig til að lesa hugsanir hans. - Við gerum þetta svona að gamni okkar, sagði hann fljótmæltur til að hrista af sér þessa hugsun sem hann var búinn að flækja sig í. Rati annar hvor okkar í lífsháska á hann að hugsa svo sterkt til hins, að hinn finni það. Hvar sem hann er staddur ... gengstu inn á það? Hann ætlaði að brosa en varirnar urðu stjarfar. - Ég gengst inn á það, sagði ég bara. Vinur minn heykrist á því að opna svona inn á tilfinningar sínar og flýtti sér að bætta við: - Auðvitað trúir maður ekki á svona hugskeytasamband ... - Það má einu gilda, hvíslaði ég; mín vegna ... - Gott og vel, mín vegna þá. Setjum þá svo. Gengst þú inn á það? - Ég gengst inn á það, samsinnti ég aftur. Þetta voru seinustu orðaskipti okkar. Stutt og innilegt handaband í þögn og ég stikaði í land eins og byssubrenndur. Leit ekki til baka. Mig langaði til að líta við og sjá minn kæra vin í hinsta sinni, en ég harkaði það af mér. Ekki horfa til baka! sagði ég skipandi við sjálfan mig. Þessu er lokið. Mannsálin er kámug og gróf, full af hráum og klúrum tilfinningum. Hún þekkir engan hreinleika, enga staðfestu. Sér aldrei neitt fyrir. Gæti hún það hefði þessi viðskilnaður orðið með allt öðrum hætti. Það birti enn, morgnarnir tveir runnu saman í eitt. Andlit vinar míns stóð mér ljóslifandi fyrir hugskotssjónum, regnvott, staðfast, alvarlegt þarna í hafnarloftinu. Brimið drundi, glerhurðin var opnuð og sjóari snaraðist inn, læradigur, lágur til hnésins og með yfirvararskegg. Glaðhlakkalegar raddir tóku á móti honum. - Velkominn af sjónum, Lemonis! Ég hjúfraði mig upp í hornið og reyndi að koma einhverjum skikk á hugsanir mínar. Smám saman hvarf andlit vinar míns út í regnið. Það birti meira, Lemonis skipstjóri dró talnaband upp úr vasa sínum og fitlaði þegjandi við það, grafalvarlegur og hæglátur. Ég reyndi að sjá hvorki né heyra til að geta varðveitt þessa regngljáandi mynd enn um stund. Varð ég enn einu sinni að rifja upp heiftina sem kraumaði í mér þegar vinur minn uppnefndi mig pappírsrottu? Heiftina og skömmustuna? Ég mundi að þaðan af varð þetta orð að tákni alls viðbjóðs míns á því lífi sem ég hafði lifað. Hvernig stóð á því að ég, sem elskaði lífið, var búinn að glata sjálfum mér? Minn góði vinur hafði að skilnaði hjálpað mér til að sjá þetta skýrar. Það létti af mér fargi. Nú þekkti ég tákn vesældar minnar og þá veittist mér kannski auðveldara að sigrast á henni. Það var eins og hún væri ekki lengur óáþreifanlegur hugarburður og hefði fengið sköpulag. Uppnefnið hafði síast inn í mig, og þaðan af reyndi ég að forðast bleksullið en snúa mér að því að lifa lífinu. Mig hryllti við því að eiga jafn ógeðslegt nagdýr að hugartákni. Og fyrir mánuði hafði mér svo boðist tækifærið. Að taka á leigu ónotaða brúnkolanámu við Krítarströnd, þangað var ég nú að fara til að eyða dögunum með venjulegu fólki, verkamönnum og bændum, víðs fjærri öllum pappírsrottum. Ég pakkaði dótinu mínu sæll og glaður eins og þetta ferðalag hefði einhver dulin fyrirheit. Altént hafði ég þó tekið þá ákvörðun að byrja nýtt líf. - Hingað til hefur þú, sál mín, satt þig á ruðum einum, sagði ég við sjálfan mig. Héðan af skaltu fá nægju þína. Ég var alveg tilbúinn. Kvöldið fyrir brottförina var ég að blaða í gömlum pappírum og fann þá hálfkarað handrit. Ég tók það upp og skoðaði það tvílráður; í tvö ár hafði þetta verið að krauma í sál minni, einhver þrá, eitthvert sáðkorn: Búdda. Ég fann hvernig hann var stöðugt að vaxa og þroskast innra með mér. Stækkaði, braust um í brjósti mínu og heimtaði lausn úr þeirri prísund. Og nú hafði ég ekki döngun í mér að fleygja þessu handriti, fékk mig bara ekki til þess. Enda full snemmt með þvílíkan óburð. Sem ég var tvístígandi með handritið sá ég vin minn alveg fyrir mér, kankvísan á svip. - Ég tek það nú samt með, sagði ég þá. Óþarfi að brosa neitt að því! Og ég vafði blöðunum varlega inn, eins og reifabarni, og hafði þau með mér. Rómur Lemonis skipstjóra drundi, þungur og hás. Ég fór að hlusta. Hann var að segja frá þessum drísildjöflum sem koma skríðandi um borð og sleikja skipsmöstrin í óveðrinu. - Snerti maður á þessu er það lint eins og slepja og mann svíður í lúkurnar. Ég strauk á mér skeggið og rýndi út í sortann eins og sjálfur djöfullinn. Brotsjóirnir helltust - sem sagt - yfir bátinn, og kolin öll fljótandi í vatni. Farmurinn þyngdist og báturinn kominn með slagsíðu. En Guð var mér náðugur og sló niður eldingu. Lúguhlerarnir splundruðust og kolin fossuðu í sjóinn. Þá léttist báturinn, reisti sig og við úr allri hættu. Þetta var liðið hjá. Ég seildist í vasann eftir ferðafélaga mínum, vasaútgáfu af Dante, kveikti mér í pípu, hallaðist upp að veggnum og lét fara vel um mig. Ég gat einhvern veginn ekki ráðið það við mig hvar ég ætti að bera niður. Í sjóðandi eldi Vítis? Í mildum logum Hreinsunareldsins? Eða þá ofar þar sem mannlega vonir þrífast? Ég gat valið. Hampaði bókinni og gladdi mig við frelsið sem ég hafði. Versin sem ég kysi mér áttu að gilda sem vísbending fyrir þennan dag minn. Ég grúfði mig yfir þessa voldugu skáldsýn allra skáldsýna og reyndi að gera þetta upp við mig, en tókst það ekki. Skyndilega hrökk ég í kút. Mér fannst hálfvegis eins og það opnuðust tvö göt inn um hvirfilinn á mér. Ég vatt mér við og leit út að glerhurðinni. Með eldingarhraða laust voninni niður í hugann. - Nú hitti ég vin minn aftur. Bjóst við kraftaverkinu, en það gerðist ekkert. Nema að bráðókunnugur karl, á að geta hálfsjötugur, langur, horaður og opineygur hafði lagt smettið upp að rúðunni og góndi á mig. Hann var með dálítinn flatan pokaskjatta undir handleggngnum. Það sem helst vakti athygli mína voru augun. Kímin, döpur, kvik og logandi. Fannst mér altént þá. Tillit okkar mættust og þá var eins og hann gerði sér grein fyrir því að ég væri sá sem hann leitaði að. Hann reif upp dyrnar, gekk hröðum, kattmjúkum skrefum milli borðanna og staðnæmdist frammi fyrir mér. - Ert þú að fara í ferðalag? spurði hann. Hvert þá? - Til Krítar. Því spyrðu? - Viltu taka mig með? Ég horfði hvasst á hann. Hann var kinfiskakasoginn, kjálkarnir sterklegir, kinnbeinin há, úfið hárið var orðið grátt, augun logandi. - Þvíþá? Hvað ætti ég að gera með þig? Hann setti í axlirnar. - Þvíþá? Hvers vegna? sagði hann og var háðskur. Getur mannskepnan aldrei gert nokkurn skapaðan hlut nema spurja fyrst: hvers vegna? Bara vegna þess að mann langar til þess. Þú gætir eins vel haft mig með til að kokka fyrir þig, ég er bráðlaginn að gera súpur. Ég gat ekki varist brosi. Mér líkaði við strákslega framkomu hans og orðalag. Var heldur ekkert á móti góðum súpum. Það væri nú ekki svo galið, datt mér í hug, að hafa þennan gamla prakkara með sér yfir á ströndina fyrir handan. Súpur, skemmtilegar samræður ... líkast til hafði karl víða farið, var trúlega annar Sindbað sæfari. Mér leist á hann. - Hvað ætlarðu að vera lengi að gera þetta upp við þig? sagði hann og hristi voldugan hausinn. Hefurðu vigt með þér? Til að vega alla hluti upp á gramm? Svona, vertu nú snar og ákveddu þetta! Sláninn trónaði upp yfir mér, allur á lengdina, og ég þreyttist á því að tala upp til hans. Ég skellti Dante aftur. - Fáðu þér sæti, sagði ég. Viltu salvíute? Hann settist og lagði skjattann varlega frá sér á stól. - Salvíute? sagði hann hneykslaður. Þjónn! Færðu mér romm! Hann saup rommið í teygum og velti hverjum sopa lengi og vel á tungunni áður en hann renndi honum varlega niður og lét hann verma innyflin. Átvaglið og vínsvelgurinn, datt mér í hug. - Hvað starfar þú? spurði ég. - Allt milli himins og jarðar, með höndum, fótum eða hausnum, allt. Það vantaði nú bara, að maður hefði ekki úr nógu að moða. - Hvað vannstu seinast? - Í námu. Ég er góður í námum, get ég sagt þér. Þekki málma, finn málmæðar, opna námugöng, er óhræddur að skríða ofan í hvaða holu sem er. Ég skilaði mínu verki, stjórnaði vinnuflokki, líkaði bara vel þarna. En þá gerði Andskotinn mér þennan grikk. Á laugardaginn var datt ég svona í það. Námueigandinn þurfti þá endi- lega að koma í eftirlitsferð þennan sama dag. Ég mæti honum og slæ hann niður. - Nú, hvers vegna? Gerði hann þér eitthvað? - Mér? Ekki nokkurn skapaðan hlut. Því ég hafði aldrei séð manninn áður. Hann kom aukinheldur með sígarettur handa okkur, mannanginn. - En hvað þá? - Æ, ferðu nú enn að spyrja! Góði minn, það datt bara svona í mig. Manstu eftir sögunni um malarakonuna? Heldurðu kannski að þjóhnapparnir á malarakonunni kunni rétta stafsetningu? Andi mannsins er eins og þjóhnappar malarakonunnar. Ýmsar skilgreiningar á mannsandanum hafði ég lesið, en þetta var sú frumlegasta, mér líkaði hún vel. Ég fór að skoða þennan nýja félaga minn nánar: andlitið var rúnum rist, eins og kramið, ormsmogið, líkt og veðrað af sól og regni. Mörgum árum seinna fannst mér aftur þetta sama um annað andlit, eins og það væri skorið í ormsmoginn viðarbút, það var andlitið á Panait Istrati. - Og hvað ertu með í skjóðunni þarna? Nesti? Föt? Verkfæri? Hann setti í axlirnar og hló. - Mér þykir þú vera saklaus og ofan úr sveit, sagði hann. Láttu það ekki móðga þig! Hann strauk pokann með löngum, hrjúfum fingrunum. - Nei, sagði hann svo. Þetta er santúr. - Santúr! Þú spilar kannski á santúr? - Þegar ég fer alveg í skítinn af peningaleysi þá geng ég milli kaffihúsanna og spila á santúr. Og syng þá líka þessi gömlu makedónsku ribbaldakvæði. Geng svo á milli gestanna, sjáðu til, og pottlokið mitt hérna fyllist af smáaurum! - Hvað heitirðu? - Alexis Sorbas. Hef líka verið uppnefndur og kallaður Símastaurinn vegna þess, hvað ég er langur og hausinn á mér eins og ostakaka. En það ragar mig nú ekki. Aðrir kalla mig líka Zakazuka því einu sinni var ég að selja steikta graskersbotna. Þar fyrir utan heiti ég Pernospora; enda fullyrða menn að það verði allt að méli og rúst sem á vegi mínum verður. Og svo hef ég fleiri uppnefni sem við skulum tala um seinna ... - Hvað varð til þess að þú fórst að læra á santúr? - Ég var um tvítugt þegar ég heyrði fyrst spilað á santúr. Það var heima í þorpinu mínu neðan undir Ólympsfjallinu. Það var engu líkara en tekið hefði verið fyrir kverkarnar á mér. Ég kom ekki niður matarbita í þrjá daga. - Hvað er þetta með þig? sagði pabbi þá, Guð blessi minningu hans. - Ég vil fá að læra á santúr. - Heldurðu að þú sért einhver sígauni? Hefurðu enga sómatilfinningu? Ætlarðu að leggja fyrir þig hljóðfæraleik? - Ég vil bara fá að læra á santúr! Ég var þá búinn að nurla einhverju saman fyrir brúðkaupið, þegar þar að kæmi. Þú sérð nú hvers konar græningi ég hef verið; vildi fara að gifta mig, kiðlingurinn. Ég lét semsé aleiguna og rúmlega það fyrir santúrinn sem ég þá keypti! Þennan hérna! Tók hann og brá mér til Saloniki með hann, komst þar í kynni við tyrkneskan heimsmann, Ratsep Effendí, hann kenndi mér að spila á santúrinn. Ég féll á kné fyrir honum. - Hvað vilt þú mér, Grikkjastrákur? spurði hann þá. - Mig langar til að læra að spila á santúr! - Gott og vel! Og hvað ertu að knékrjúpa mér? - Ég hef enga peninga til að borga þér. - Langar þig öll þau ósköp til að læra þetta? - Já. - Nú, gott og vel! Ekki vantar mig neina peninga! Ég var svo hjá honum í heilt ár og sló sko ekki slöku við námið. Guð velsigni bein hans, því ég reikna með því að hann sé dauður. Hleypi Drottin hundspottinu líka inn í Paradís ætti hann að láta Ratsep Effendí fljóta með. Ég var allur annar maður eftir að ég lærði að spila á santúrinn. Hvenær sem eitthvað amar mig eða blankheitin sverfa að þá léttir það á hjarta mínu að grípa santúrinn og spila. Það er vonlaust að ræða neitt við mig þegar ég er að spila - ég heyri það ekki, og þó ég heyri get ég engu gegnt. Ég er allur af vilja gerður en get það bara ekki. - Þvíþá, Sorbas? - Þetta er, sko, hreinasta nautn! Dyrnar hrukku upp. Hafdrunurnar bárust inn í kaffistofuna. Það fór hrollur um gestina. Ég hjúfraði mig dýpra út í hornið, vafði að mér frakkanum og þóttist alsæll. Hvað er ég eiginlega að fara? hugsaði ég með sjálfum mér. Hérna líður mér dável. Ef svona andrá gæti nú bara orðið að árum! Ég virti þennan undarlega gest fyrir mér. Hann gat heldur ekki haft af mér augun; þau voru smá, kringlótt með fínlegu, rauðu æðaneti í hvítunni. Ég fann þau stöðugt hvíla á mér. - Nema hvað? sagði ég. Hann lyfti mögrum öxlunum. - Æ, við skulum sleppa því! sagði hann. Gefðu mér nú sígarettu. Ég rétti honum sígarettuna. Hann dró eldfæri og kveik upp úr vestisvasa sínum, kveikti í sígarettunni og lygndi augunum. - Áttu konu? - Skyldi ég ekki líka vera maður? sagði hann hvefsinn. Skyldi ég ekki líka vera maður? Það er að segja forsjárlaus blindingi? Ætli ég hafi ekki álpast í þessa sömu gildru og aðrir. Þaðan í frá gekk allt á afturfótunum fyrir mér. Ég fór að byggja, hlóð niður börnum, hafði fyrir öðrum að sjá. Var þjakaður maður! Lán að mér skyldi þó takast að bjarga santúrnum mínum í gegn um þetta. - Þú hefur þá getað spilað á hann heimavið og rekið frá þér niðurdrepandi hugsanir? Ha? - En, vinur sæll! Það leynir sér ekki að þú hefur aldrei spilað á neitt hljóðfæri! Bull og vitleysa! Heimavið eru tómar áhyggjur! Konan og krakkarnir! Hvað eigum við að borða? Hvaða larfa eigum við að hengja utan á okkur? Hvað höfum við fyrir okkur að leggja? Algjört helvíti! Santúrinn heimtar hjartans ró. Hvernig á ég að grípa til santúrsins á meðan konan er að predika um gardínur? Mér þætti fróðlegt að sjá þig spila á santúr yfir soltnum og grenjandi krökkum. Það er ógerningur að hugsa um neitt annað með santúrspilinu, skilurðu það ekki? Það fór nú að renna upp fyrir mér að þessi Sorbas var einmitt maðurinn sem ég hafði lengi verið á höttunum eftir, án þess þó að finna hann. Hjartanlega lifandi maður, heitur í máli, stórbrotinn óhaminn andi. Hvað ætli sé list, fegurð, hreinleiki, nautn - þessi einfaldi verkakarl skýrði það allt fyrir mér í fábrotnum, manneskjulegum orðum. Ég skoðaði á honum lúkurnar sem voru jafvígar á haka og santúr - hnýttar og sprungnar, vinnulúnar og sinaberar. Þær voru að leysa frá skjóðuopinu, dekruðu ofur nærfærnislega við þetta eins og þær væru að hátta konu, drógu fram margstrengja santúr gljáandi af elli, lagðan bronsi og perlumóður með rauðan dúsk um hálsinn. Digrir fingurgómarnir struku hljóðfærið hægt og nautnalega eins og það væri kvenlíkami. Vöfðu það svo inn aftur, eins og maður sveipar ástvin sinn til að honum verði ekki kalt. - Sko, það er hérna! hvíslaði hann blíðum rómi um leið og hann setti það frá sér á stól. Nú voru sjóararnir farnir að skála og hlógu dátt. Sá gamli klappaði Lemonis skipstjóra kumpánlega á bakið. - Andskotans hundaheppni sem yfir þér var, Lemonis, ha? Það væri gaman að vita hvað þú hefur lofað heilögum Nikulási mörgum altariskertum! Skipstjórinn hnyklaði loðnar brýnnar. - Piltar mínir, ég sver það við hafdjúpin, að þegar ég horfðist þarna í augu við dauða minn þá hugsaði ég hvorki um hana mömmu né heilagan Nikulás. Ég góndi í áttina til Salamis, hugsaði um konuna og hrópaði: - Æ, Katrín mín, væri ég nú bara í bólinu hjá þér! Sjóararnir ráku upp bylmingshlátur og Lemonis hló með þeim. - Djöfuls vargur sem mannskepnan nú er! sagði hann. Erkiengillinn birtist honum með sverð í hendi, en hann er bara með hugann við þetta eina! Æ, andskotans ósvífni! Hann sló saman lófunum. - Þjónn! kallaði hann, færðu nú mannskapnum eitthvað að drekka! Sorbas heyrði tal þeirra. - Með hugann við þetta eina, sagði hann. Hvað á maðurinn við? En þá rann skyndilega upp fyrir honum ljós. - Bravó! grenjaði hann frá sér numinn. Sjóararnir kunna lagið á þessu, þeir standa náttúrlega í glímunni við dauðann. Hann bandaði frá sér með lúkunni. - Látum það nú vera! Það er annað mál! sagði hann. Höldum okkur við efnið! Verð ég hér eftir? Kem ég með þér? Segðu bara til! - Sorbas, sagði ég og neitaði mér rétt með naumindum um það að þrýsta á honum lúkuna. Sorbas, víst skaltu koma með. Ég á brúnkol úti á Krít, þú stjórnar verkakörlunum. Á kvöldin teygjum við svo úr okkur niðri á ströndinni - ég á hvorki konu, börn eða hund - og við skulum belgja okkur út af mat og víni. Og þú spilar á santúrinn. Ef þú kærir þig um? - Kæri mig um? Hvernig spyrðu? Ég skal svoleiðis þræla fyrir þig eins og þú bara vilt. Ég er nú þinn þjónn. En þetta með santúrinn, það er dálítið annað. Svona hljóðfæri er vargur sem heimtar sitt frelsi. Spilað get ég þegar vel stendur á. Og sungið líka. Og dansa skal ég sæmbebiko, hassapiko, pentosali. En - náttúrlega - ekki nema ég sé vel fyrir kallaður. Það skulum við hafa alveg á hreinu, að þú skipar mér ekkert fyrir. Þá er ég alveg vonlaus. Ég er ósköp mannlegur í því tilliti - máttu vita. - Hvernig þá mannlegur? - Nú, eins og frjáls manneskja. - Þjónn! kallaði ég. Annan romm! - Tvo romm, leiðrétti Sorbas. Fáðu þér líka einn til að skála. Salvíute og romm fara illa saman. Þú verður líka að hafa romm til að innsigla samkomulagið. Við skáluðum. Það var orðið bjart af degi. Skipsflautan drundi. Skipstjórinn var kominn með farangurinn minn um borð og veifaði mér. - Komum okkur nú af stað í Guðs nafni! sagði ég. Sorbas beygði sig, tók santúrinn undir hendina, reif upp dyrnar og gekk á undan mér út. |
. |