Fornar götur, stígar og vörður

Fornar götur, stígar og vörður; stutt skil gerð á samgöngum um Hellisheiði

Margar þjóðleiðir lágu um Hengilssvæðið fram eftir öldum. Hellisskarðsleið liggur frá Kolviðarhóli austur yfir Hellisheiði og niður hjá Reykjum í Ölfusi. Vegur milli hrauns og hlíðar, frá Kolviðarhóli, um Hellisskarð og síðan austur með Stóra-Skarðsmýrarfjalli fyrir Bitru, um Þverárdal og niður hjá Króki eða Hagavík. Dyravegur, frá Elliðakoti norðan við Nátthagavatn, austur yfir Mosfellsheiði norðan Lyklafells, um Dyradal og Rauðuflög og komið niður hjá Nesjavöllum. Þetta var aðalvegur þeirra sem bjuggu í uppsveitum Árnessýslu.

Þegar minnst er á fornar götur á Hengilssvæðinu er helst að nefna Hellisheiðarveg. En þjóðvegur milli Reykjavíkur og suðurlands hefur lengi legið um Hellisheiði. Hinn forni þjóðvegur milli Árnessýslu og Mosfellssveitar lá úr Ölvesi upp Kamba. Af Kambabrún vestur Hellisheiði og svo um Hellisskarð, norðaustan meginn við Reykjafell, sem er fyrir ofan Kolviðarhól. Þaðan síðan um Bolavelli og vestur meðfram Húsmúla. Enn má sjá djúp för í jörðinni, um hraunklappirnar, því að á sumum stöðum hefur umferð járnaðra hesta markað allt að 20 sm djúp för.

Ljósmyndin sýnir djúp för í klöppinni á Hellisheiði, austan meginn við Reykjafell. Leið sem hefur verið kölluð Hellurnar.

Mynd sem sýnir för í klöppinni á Hellisheiði. Ennþá daginn í dag má rekja þessa fornu leið á nokkuð löngum vegkafla. Hefur þessi vegslóði verið kallaður Hellurnar.

Hættulegt var að ferðast um Hellisheiðina enda fórust margir á leið sinni um þennan veg. Reynt var að tryggja öryggi ferðalanga og því voru vörður reistar. Ekki er vitað hvað vörðurnar á Hellisheiði eru gamlar en fyrstu rituðu heimildir eru að finna árið 1703. Og þar segir í lýsingu að vörðurnar á Hellisheiði séu um 100 talsins. Þannig að eitthvað af þessum vörðum hafa verið reistar löngu fyrir þann tíma.

Gamli þjóðvegurinn sker núverandi þjóðveg en stór hluti af þessari gömlu leið er enn vörðuð.

Vörðurnar eru með 50 til 140 metra millibili, fæstar hærri en 1,5 sm á hæð.

Mynd sem sýnir vörðurnar á Hellisheiði.

Vörðurnar voru einn helsti öryggisþáttur ferðalanga um Hellisheiði en einnig voru sæluhús á þessari leið. Heimildir frá árinu 1703 greina frá vörðu sem nefnd var Biskupsvarða. Biskupsvarða þessi átti að hafa verið ævaforn, krosshlaðin þannig að fjögur vinkilhorn mynduðust við hana. Var það gert til þess að, að menn og jafnvel hestur gæti haft skjól við hana í nær öllum áttum. Varðan stóð vestarlega á heiðinni á klapparhól, á hægri hönd við veginn, þegar farið er suður yfir heiðina.

Ef Biskupsvarðan kallaðist ævaforn 1703 þá hefur hún verið sjálfsagt mjög gamalt mannvirki. En upp úr 19 öld var hún farin að hrynja. Grjótið úr Biskupsvörðunni var notað til að reisa Hellukofann sem stendur enn og var friðlýst árið 1990. Gera má ráð fyrir að Biskupsvarðan hafi staðið þar sem Hellukofinn er nú, veit það þó ekki með vissu.

Mynd af varðaðri leið vestan við Draugatjörn í Svínahrauni.

Vegur var lagður um Svínahraun sumarið 1877 og 1878. Þetta var grjóthlaðinn vegur, 10 feta breiður, upphlaðinn og púkkaður með grjóti. Þetta var tímamóta framkvæmd því á þessum tíma var gatnagerð á Íslandi næsta því óþekkt.

Kambavegur var lagður 1879-81 af Eiríki í Grjótá, Eirík Ásmundsson. Sá vegur reyndist afar brattur og erfiður og var því aldrei mikið farinn. Kambavegur var færður til á köflum og lagfærður mikið árið 1894.

Vegur yfir Hellisheiði var lagður á árunum 1880 af Eiríki í Grjótá. En gamli vegurinn var illfær vögnum. Með þessum 10 feta breiða og upphlaðna vegi gerði samgöngur um Hellisheiði mun betri og öruggari.

Þessir gömlu vegir eru enn vel greinilegir og er upplagt að leggja í göngu um þessa fornu vegi.

Mynd af hinum gamla Hellisheiðarvegi sem lagður var um 1880.

Ljósmyndin sýnir djúp för í klöppinni á Hellisheiði.

Hér hef ég minnst á litið brot af þeirri sögu sem finna má um samgöngur á Hellisheiði og Hengilssvæðinu. Meira er í vinnslu.

Finna má fróðleik um ferðalög manna um Hellisheiði á síðu um mannskaðar á Hellisheiði.

Myndir AÞE; júní 2006